Recent Updates Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Himanshu Pota 9:50 am on December 17, 2014 Permalink | Reply  

    द्विशती (Two Hundred) 

    चक्रधर-नौटियाल-हंस-शास्त्रीलिखितायां बृहद्-अनुवाद-चन्त्रिकायाम् एकोनशततमे पृष्ठे अस्ति – शत, सहस्र इत्यादि के पहले द्वि, त्रि आदि के आने पर समाहार द्विगु हो जाने से वे विशेषण नहीं रहते, क्योंकि समाहार द्विगु हो जाने पर वे विशेष्य पद हो जाते हैं, यथा – छात्राणां द्विशती याति।
    पण्डितेभ्यः प्रश्नः – अपि द्विशतं छात्राः गच्छन्ति इति वाक्यं सम्यग् नास्ति? अस्मिन् वाक्ये द्विशतम् इति विशेषणम् अस्ति। अपि तत् साधुः प्रयोगः नास्ति?
    मम अन्यः प्रश्नः अस्ति – द्विशती द्विशतम् इति शब्दयोः कः भेदः अस्ति? कदा कः प्रयुक्तव्यः?

    २०१४-१२-१७ बुधवासरः (2014-12-17 Wednesday)

     
    • hnbhat 1:46 pm on December 17, 2014 Permalink | Reply

      द्वे च शते – द्विशतम्। द्वयोः शतयोः समाहारः – द्विशती इति उभयथापि साधु प्रतीयते।

      अकरान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियामिष्टः – इति द्विशती इति स्त्रियां द्विगुसमासे, “परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः” इति परवल्लिङ्गत्वे, द्वन्द्वे, द्विशत्यौ, इति समाहरे एकवचनम्, इति समाहारे, द्विशतम्, इति, द्विगुसमासे, च, द्विशती इति रूपाणि।

  • Himanshu Pota 5:23 pm on December 16, 2014 Permalink | Reply  

    प्रसादयति (Makes Happy) 

    ईदृशाः समाचाराः मां प्रसादयन्ति -
    NDTV-Dettol Banega Cleanathon Comes to an End, With Over Rs 281 Crores Collected to Build Toilets in India http://swachhindia.ndtv.com/

    २०१४-१२-१६ मङ्गलवासरः (2014-12-16 Tuesday)

     
  • Himanshu Pota 8:53 am on December 15, 2014 Permalink | Reply  

    गृहे अस्मि (At Home) 

    अद्य अहं गृहे एव अस्मि। द्विवर्षपूर्वं यत् पुस्तकानि मया सम्पुटेषु आहितानि (kept) तानि पुस्तकानि अद्य निष्क्रमिष्यामि (take out, निकालूँगा) इति मम निश्चयः अस्ति।

    २०१४-१२-१५ सोमवासरः (2014-12-15 Monday)

     
    • hnbhat 10:12 pm on December 15, 2014 Permalink | Reply

      निष्क्रम् [L=26017] [p= 0507-c] nish-kram (nis-kram), cl. 1. P. A.
      -krāmati, -kramate, -kramitum or -krāmitum, to
      go out, come forth, go from home, depart; to make
      an exit from the stage: Caus. -krāmayati, -yitum, to
      cause to go out or depart, to drive out, expel, to deliver.

      • Himanshu Pota 9:12 am on December 16, 2014 Permalink | Reply

        हिन्दीभाषायाः निकालूँगा इति अर्थे संस्कृतभाषायां का धातुः अस्ति?

  • Himanshu Pota 7:19 am on December 14, 2014 Permalink | Reply  

    प्रणवः मुखोपाध्यायः (Pranav Mukherji) 

    राष्ट्रपतिः प्रणवः मुखोपाध्यायः स्वहृदयस्य शल्यक्रियां भारते एव अकारयत्। तस्य अहम् अभिनन्दनं करोमि। अन्ये राष्ट्रपतयः ज्वरम् अपि अनुभवन्तः विदेशं धावन्ति। सोनीयामहाभागा अपि विदेशे एव स्वचिकित्सां कारयति। प्रणवः मुखोपाध्यायः एकः महान् चमसः अस्ति तथापि अहं तस्य अस्य कार्यस्य प्रशंसां करोमि।

    २०१४-१२-१४ रविवासरः (2014-12-14 Sunday)

     
  • Himanshu Pota 10:20 am on December 13, 2014 Permalink | Reply  

    स्वयम्भूः (Brahma) 

    स्वयम्भूः इति शब्दस्य सुबन्तरूपाणि अधः सन्ति। एषु रूपेषु येषु स्थानेषु अजादयः सुप्-प्रत्ययाः सन्ति तेषु स्थानेषु स्वयम्भुवः अन्तिमः ऊः इति उव् इति भवति इति दृश्यते।
    पण्डितेभ्यः – अपि किमपि सूत्रम् अस्ति यस्मात् अयम् ऊः -> उव् इति विधिः भवति।
    स्वयम्भूः, ( स्वयम्भू + औ) स्वयम्भुवौ, ( स्वयम्भू + अस्) स्वयम्भुवः
    ( स्वयम्भू + अम्) स्वयम्भुवम्, ( स्वयम्भू + औ) स्वयम्भुवौ, ( स्वयम्भू + अस्) स्वयम्भुवः
    ( स्वयम्भू + आ) स्वयम्भुवा, स्वयम्भूभ्याम्, स्वयम्भूभिः
    ( स्वयम्भू + ए) स्वयम्भुवे, स्वयम्भूभ्याम्, स्वयम्भूभ्यः
    ( स्वयम्भू + अस्) स्वयम्भुवः, स्वयम्भूभ्याम्, स्वयम्भूभ्यः
    ( स्वयम्भू + अस्) स्वयम्भुवः, ( स्वयम्भू + ओस्) स्वयम्भुवोः, ( स्वयम्भू + आम्) स्वयम्भुवाम्
    ( स्वयम्भू + इ) स्वयम्भुवि, ( स्वयम्भू + ओस्) स्वयम्भुवोः, स्वयम्भूषु
    हे-स्वयम्भूः, हे-स्वयम्भुवौ, हे-स्वयम्भुवः

    २०१४-१२-१३ शनिवासरः (2014-12-13 Saturday)

     
    • hnbhat 12:50 pm on December 13, 2014 Permalink | Reply

      “6-4-77 अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोः इयङ् उवङौ” इति सूत्रेण उवङ् आदेशः। अजादौ प्रत्यये।

      स्वयंभू+औ – स्वयंभुवौ।

      अत्र, “ओः सुपि ६।४।८३”. धात्ववयवः संयोगः पूर्वो यस्मादुवर्णान् न भवति, तदन्तस्य अङ्गस्य अनेकाचः अजादौ सुपि परतो यणादेशो भवति। इति धात्वयवत्वात्, उवर्णस्य संयोगपूर्वकत्वाभावात् भू-धातोः, अनेकाचोऽङ्गस्य स्वयंभू- इत्यङ्गस्य यणादेशे प्राप्ते, न भूसुधियोः “६।४।८५” इति भू-इति धात्ववयवस्य तदन्तस्य शब्दस्य, यण् न भवति। अतः “अचि श्चु” इत्यादिना उवङ्ङादेशः। उवङ् इति ङकारस्येत्संज्ञायाम्, “तस्य लोपः”। अकार उच्चरणार्थः। उव् इत्येवादेशः। इति प्रक्रिया।

      स्वभू+उव्+औ – स्वयंभुवौ (प्रथमा-द्वितीया-द्विवचने), स्वयंभुवः (प्रथमा-द्वितीया-बहुवचने), स्वयंभुवम्, स्वयंभुवा, स्वयंभुवे, स्वयंभुवोः (षष्ठी-सप्तमी-द्विवचनयोः), स्वयंभुवि इति अजादिप्रत्ययेषु रूपाणि।

      किं तु, केवलं भूः, भुवौ, भुवः इति च एवमेव उवङ्। 6-4-77 सूत्रेणैव साक्षात्।

  • Himanshu Pota 7:29 am on December 12, 2014 Permalink | Reply  

    अष्टाध्यायी-व्याख्या-श्रृङ्खला (Series of lectures on Ashtadhyayi) 

    मम मित्रं जयशङ्करः सूचितवान् जालपत्रे अष्टाध्यायी-व्याख्या-श्रृङ्खलानां चलचित्रेण सह ध्वनिमुद्रणम् अस्ति। कृपया पश्यतु – Ashtadhyayi-Sanskrit Grammar – Intro – https://www.youtube.com/watch?v=l3Wo5MYljzc

    २०१४-१२-१२ शुक्रवासरः (2014-12-12 Friday)

     
  • Himanshu Pota 2:39 pm on December 11, 2014 Permalink | Reply  

    गीता (Gita) 

    गीता राष्ट्रग्रन्थः भवेत् इति सुषमामहाभागायाः अभिप्रायः अस्ति। तस्मिन् अभिप्राये अहं टिप्पणीं न करोमि किन्तु मम मनसि शङ्का अस्ति सुषमामहाभागा अन्येषां जनानां अज्ञानं प्रदर्शनाय गीता राष्ट्रग्रन्थः भवेत् इति उक्तवती। यथा महानुभावाः सुषमामहाभागायाः वचने प्रतिक्रियां ददति तत् खलु हास्यास्पदम् अस्ति।

    २०१४-१२-११ गुरुवासरः (2014-12-11 Thursday)

     
  • Himanshu Pota 9:01 am on December 10, 2014 Permalink | Reply  

    कृतम् (Deed, Work, Action) 

    नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन।
    न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः॥गीता ३।१८॥
    व्यपाश्रयः – expectation

    २०१४-१२-१० बुधवासरः (2014-12-10 Wednesday)

     
    • hnbhat 12:39 pm on December 10, 2014 Permalink | Reply

      English Translation – Swami Sivananda

      3.18 For him there is no interest whatever in what is done or what is not done; nor does he depend on any being for any object.

      For the translations in Hindi, English and commentary in Sanskrit, English, please visit this Super Site for Gita:

      http://www.gitasupersite.iitk.ac.in/

      With regards

  • Himanshu Pota 7:14 am on December 9, 2014 Permalink | Reply  

    सम्पन्नः (Accomplished) 

    पण्डितेभ्यः – सम्पन्नः उत्पन्नः प्रसन्नः निष्पन्नः इति शब्दानां का व्युत्पत्तिः अस्ति।

    २०१४-१२-०९ मङ्गलवासरः (2014-12-09 Tuesday)

     
    • hnbhat 1:05 pm on December 10, 2014 Permalink | Reply

      “का उतिपत्तिः अस्ति।” न कापि उतिपत्तिः नास्ति। व्युत्पत्तिस्तु भवत्येव।

      सम्पन्नः उत्पन्नः प्रसन्नः निष्पन्नः

      सम्, उत्, नि, इति उपसर्गेभ्यः, पद गतौ इति धातोः, संपद्यते, उत्पद्यते, निष्पद्यते, इति वर्तमाने रूपम्। भूते कर्मणि, क्त-प्रत्यये, तस्यैव संपन्नः, उत्पन्नः निष्पन्नः इति रूपाणि भवन्ति। संपन्नं कुलम्, संपन्ना कन्या, संपन्नः पुरुषः। इत्यादिविशेषणरूपाणि विशेष्यानुसारेण।

      प्र+सद्+क्त = प्रसन्नः इति रूपम्। “षद्‌लृ विशरणगत्यवसादनेषु।” (१. ९९०) इति भ्वादौ पठ्यते। तस्य वर्तमाने, लट् प्रत्यये, प्रसीदति इति रूपम्।
      प्र + सद–कर्मरि क्त । १ निर्मले २ सन्तुष्टे ३ कृतानु-
      ग्रहभेदे अमरः ।

      सर्वत्र, द्+त – इत्यत्र, “रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः॥ ८।२।४२” इति दकार-तकारयोः, नकार आदेशः।

      इति व्युत्पातिः।

      • Srinivasa 1:35 pm on December 10, 2014 Permalink | Reply

        Thanks, Dr Bhat, for the derivation.

        One problem is numbering in various dhatuvRtti books. In my copy of madhaviya dhatuvRtti (Tara Book Agency 2000), षद्लृ विशरणगत्यवसादनेषु is listed as 583 in bhvadigana. In my brhaddhatukusumakara (chaukhamba 2007) the same dhatu is listed as 854 in bhvadigana. A standardized numbering scheme in dhatuvRtti is a desideratum.

  • Himanshu Pota 1:00 pm on December 8, 2014 Permalink | Reply  

    बहुत्र (In many places) 

    एतादृशं वस्त्रं बहुत्र लभ्यते। बहुत्र इति अव्ययः शब्दः अस्ति तस्य उपयोगः बहुत्र कर्तुं शक्यते। तस्मात् त्र-अन्ताः नैकाः उपयोगिनः अव्ययाः शब्दाः सन्ति। सः अत्र नास्ति। सः कुत्र अस्ति। सः तत्र अस्ति। ईश्वरः सर्वत्र अस्ति। ते एकत्र सन्ति। इदं वयं पूर्वत्र अपश्याम परत्र च द्रक्ष्यामः। इदं पुस्तकं अन्यत्र मा नयतु।

    २०१४-१२-०८ सोमवासरः (2014-12-08 Monday)

     
    • hnbhat 1:20 pm on December 9, 2014 Permalink | Reply

      “किंसर्वनामबहुभ्यो ऽद्व्यादिभ्यः ५।३।२” इति सूत्रेण किंशब्दस्य, सर्वनामशब्देभ्यः “सप्तम्यास् त्रल् ५।३।१०” इति सप्तम्यास्त्रल्।

      कुत्र, सर्वत्र, विश्वत्र, यत्र, तत्र, अमुत्र इत्यादीन्युदाहरणानि।

      कस्मिन् देशे, सर्वस्मिन् देशे, काले वा वा इत्यर्थः।

      प्राग्दिशो विभक्तिः। , ५।३।१। इति त्रल् प्रत्ययस्य विभक्तिसंज्ञा च। तेन यस्मिन्, यत्र, तस्मिन् तत्र इत्यादौ “त्यदादीनामः” इति अकारः। प्रयोजनम्।

c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 395 other followers