Recent Updates Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Himanshu Pota 2:27 pm on August 22, 2014 Permalink | Reply  

    किं करोमि? (What am I doing?) 

    ये अपि पण्डिताः इदं वार्त्तापत्रं पठन्ति ते कच्चिद् चिन्तयन्ति अयम् अज्ञः किं करोति इति। कथं सः व्याकरणस्य ज्ञानं प्राप्स्यति। अहं यथासम्भवप्रयासं करोमि। अष्टाध्यायी-माध्यमेन अपि शिक्षे किन्तु शनैः शनैः एव। मम शिक्षणे नैके जनाः साहाय्यं कुर्वन्ति तस्मात् अहं मम ध्येयं प्राप्स्यामि इति मम विश्वासः अस्ति।

    २०१४-०८-२२ शुक्रवासरः (2014-08-22 Friday)

     
  • Himanshu Pota 2:16 pm on August 21, 2014 Permalink | Reply  

    मतुप् प्रत्ययः (matup suffix) 

    डॉभट्टवर्येण सूचितं पठत् इति शतृ-प्रत्ययेन भवति तस्मात् सः अतु-अन्तः शब्दः नास्ति। तत् परं तेन सूचितं मतुप्-प्रत्ययस्य प्रयोगे मः इति वः अपि भवति।
    मादुपधायाश्च मतोर्वो ऽयवादिभ्यः॥८।२।९॥  श्रीमान् बुद्धिमान् बलवान् धनवान् विद्यावान् किन्तु यवमान्।

    २०१४-०८-२१ गुरुवासरः (2014-08-21 Thursday)

     
    • hnbhat 3:02 pm on August 22, 2014 Permalink | Reply

      सूत्रार्थः — मवर्णान्ताद्, अवर्णान्ताच्च, मकारोपधात्, अकारोपधाच्च शब्दात् प्रस्य मतुपो मकारस्य वः स्यात् इति।

      सूत्रस्योदोहारणानि तु —

      मान्ताद् – किंवान्। इदंवान्।
      अवर्णान्ताद् बलवान्, धनवान् विद्यावान् इति अवर्णान्तात् शब्दात् परस्य मतुपो मकारस्य वकारस्य उदाहरणम्।
      प्रत्युदाहरणम् —; बुद्धिमान्, धीमान्, गुरुमान्। इवर्णान्ताद्, उवर्णान्ताच्च न भवति।

      लक्ष्मीवान् मोपधाद् मतुप्प्रत्ययमकारस्य वकारस्योदाहरणम्। प्रत्युदाहरणं तु श्रीमान्।
      अवर्णोपधाद् – यशस्वान्।

      अवर्णान्ताद् अपि, यवादिगणे पठितानां शब्दानां मकारस्य वकारो न भवति – यथा —
      यवमान्, इति, अदुपधत्वेऽपि, न वकारः, एवं भूमिमान् इति म्-उपधत्वेऽपि न वकारः।

      यव। दल्मि। ऊर्मि। भूमि। कृमि। क्रुञ्चा। वशा। द्राक्षा। ध्रजि। ध्वजि। सञ्जि । इक्षु। मधु। द्रुम। मण्ड। धूम। आकृतिगणश्च यवादिः। इति शब्देभ्यः मतुपो मकारस्य ज वकारः।

      • Himanshu Pota 10:17 pm on August 22, 2014 Permalink | Reply

        नैके धन्यवादाः।
        कथं बल इति अदुपधायाः शब्दः अस्ति? अपि सः बल् + मतुप् = बलवत् अस्ति? बुद्धिः धी तु धातू न स्तः। अपि मतुप् प्रत्ययः धातुं भवति ?

    • hnbhat 1:27 am on August 23, 2014 Permalink | Reply

      क्षमा याचे।

      बलवान्, धनवान् इति अवर्णान्ताद् मतुपो वकारस्योदाहरणम्।
      अवर्णोपधात् – पयस्वान्, यशस्वान् इति च उदाहरणम्।

      मतुप्-प्रत्ययः न धातोर्विधीयते, किं तु प्रातिपदिकादेव विधीयते, तद्धितः प्रत्ययः। कृत्प्रत्यया एव धातूनां विधीयन्ते।

      • Himanshu Pota 2:10 am on August 23, 2014 Permalink | Reply

        मादुपधायाश्च मतोर्वो ऽयवादिभ्यः॥८।२।९॥
        म वा अत् उपधायाः म वा अत् अन्तयोः वः भवति। उभयोः अपि कारणेन वः भवन्ति।
        धन्यवादः।

  • Himanshu Pota 10:42 pm on August 20, 2014 Permalink | Reply  

    अत्वसन्तस्य चाधातोः॥६।४।१४॥ (Elongation of the Upadha) 

    अत्वसन्तस्य चाधातोः॥६।४।१४॥ अनुवृत्तिः – सौ, असम्बुद्धौ, उपधायाः, अङ्गस्य, दीर्घः।
    इदं सूत्रं बलवत् + सु -> बलवान् इति सिद्ध्यर्थं उपयुज्यते। अहं न अवगच्छामि कथम् इदं सूत्रम् पठत् + सु -> पठन् इति सिद्ध्याम् न उपयुज्यते?

    २०१४-०८-२० बुधवासरः (2014-08-20 Wednesday)

     
    • hnbhat 11:05 pm on August 21, 2014 Permalink | Reply

      अहं नावगच्छामि, कथमिदं सूत्रंं शतृ-प्रत्ययान्तस्य सिद्ध्यर्थमुपयुज्यते इति। सूत्रे अतु-प्रत्ययान्तस्यैव ग्रहणम्। न तु अत् इति स्वरूपग्रहणम्। स्पष्टप्रतिपत्त्यर्थमिदमुदाहरणद्वयम् ===

      भू-धातोः, शतृ-प्रत्ययान्तः भवत्-इति शब्दः, भातेर्डवतुः इति अत्वन्तः, भा-धातोर्निष्पन्नः भवत् शब्दः। उभयोरपि अत् इति तकारान्त्वेऽपि, सौ विशेषः।

      शत्रन्तस्य अत्वन्तस्याभावात्, नोपधादीर्घः, भवन् – भवन्तौ – भवन्तः इति प्रथमाविभक्तौ,
      डवतु-प्रत्ययान्तस्य अत्वन्तत्वात् अनेन धातोरुपधादीर्घे, भवान् – भवन्तौ – भवन्तः।

      इति प्रथमैकवचने एव रुपस्य भेदः। अन्यत्र सर्वं तुल्यमेव।

      अत्वब्ताबान्य्दाहरणानि – डवतु भवान्। क्तवतु कृतवान्। मतुप् गोमान्। यवमान्।

      अतु+अस् इति पदच्छेदः। न तु अत्+अस् इति सूत्रे पदच्छेदः।।

  • Himanshu Pota 2:52 pm on August 19, 2014 Permalink | Reply  

    जित्वरः (Overcoming) 

    ह्रस्वस्य पिति कृति तुक्॥६।१।७१॥ जि + क्वरप् = जि + वर = जि + तुक् + वर = जि + त् + वर -> जित्वरः। क्वरप् तिङ् नास्ति तस्मात् कृत् अस्ति पित् अस्ति च। जि ह्रस्वान्तः अस्ति। नश्वरः यतो हि नश् ह्रस्वान्तः नास्ति। तस्मात् एव विजित्य किन्तु आगम्य।

    २०१४-०८-१९ मङ्गलवासरः (2014-08-19 Tuesday)

     
    • hnbhat 5:10 pm on August 19, 2014 Permalink | Reply

      अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि क्ङिति वा ल्यपि ६।४।३७, वा ल्यपि ६।४।३८” इति सूत्राभ्याम्, गम् धातोः, किति प्रत्यये मकारलोपः। गत्वा इति, ल्यप् प्रत्यये, तु पक्षे अवगम्+य > इति स्थिते, मकारस्य पाक्षिके लोपे, अवग+य> इति जाते, अनेनैव सूत्रेण तुगागमः। अवगत्य इति च रूपम्। अनुनासिकलोपाभावे अवगम्य इति रूपम्।
      गम् धातुः, अजन्त एव नास्ति, कथं तस्य तुक्प्राप्तिः? अजन्तानामेव दीर्घ-ह्रस्वभेदात्।

      प्रत्युदाहरणं तु — विजित्य इत्यस्य, विनी+य > इत्यत्र ह्रस्वत्वाभावात्, विनीय इति तुक् नास्ति। गम धातोस्तु पक्षे तुगागमः दर्शित एव।

  • Himanshu Pota 9:49 pm on August 18, 2014 Permalink | Reply  

    इडागमः इडभावः च (`i' insertion and not insertion) 

    आर्धधातुकस्येड् वलादे॥७।२।३५॥ खाद् + क्त = खाद् + इट् + क्त = खाद् + इ + त -> खादितः।
    नेड् वशि कृति॥७।२।८॥ नश् + क्वरप् = नश् + वर -> नश्वरः। (http://avg-sanskrit.org/2013/01/18/)
    तितुत्रतथसिसुसरकसेषु च॥७।२।९॥ कृ + क्तिन्  = कृ + ति -> कृतिः।
    अनुबन्धाः (इतसंज्ञक-वर्णाः) परिधानवत्। ते प्रत्ययस्य अवयवाः न भवन्ति। तेन क्त, क्तवतु, क्त्वा इत्यत्र त्, तवत्, त्व एव प्रत्ययाः। एषाम् आदिः तकारः वल्प्रत्याहारान्तर्गतः। अतः एते वलादयः। तस्मात् इडागमः।
    व्यावहारिकं पाणिनीयम्, डॉ नरेन्द्रः, १९९९, संस्कृतकार्यालयः, श्रीअरविन्दाश्रमः, पुदुच्चेरी पृष्ठः ७७।

    २०१४-०८-१८ सोमवासरः (2014-08-18 Monday)

     
  • Himanshu Pota 9:17 pm on August 17, 2014 Permalink | Reply  

    मोदी (Modi) 

    इयम् आकाशवाणी सम्प्रति वार्ताः श्रूयन्तां प्रवाचकः बलदेवानन्दसागरः इति विख्याता बलदेवानन्दमहोदयः मां सूचयति मोदी इति मुद् धातोः इनिन्-प्रत्यये कृते सति मोदिन् शब्दः सिद्ध्यति। तस्मात् तस्य रूपणि भवन्ति -
    मोदी मोदिनौ मोदिनः
    मोदिनम् मोदिनौ मोदिनः
    मोदिना मोदिभ्याम् मोदिभिः
    मोदिने मोदिभ्याम् मोदिभ्यः
    मोदिनः मोदिभ्याम् मोदिभ्यः
    मोदिनः मोदिनोः मोदिनाम्
    मोदिनि मोदिनोः मोदिषु
    हे मोदिन् हे मोदिनौ हे मोदिनः

    २०१४-०८-१७ रविवासरः (2014-08-17 Sunday)

     
    • hnbhat 12:09 am on August 18, 2014 Permalink | Reply

      “मोदी इति मुद् धातोः इनिन्-प्रत्यये कृते सति मोदिन् ”

      “इनिन्” इति प्रत्यय एव नास्ति पाणिनीय-प्रत्ययकोशे। किं तु इनिः प्रत्ययः वर्तते, स च, “गमेरिनिः” गम्-धातोरेव औणादिकः कृत्प्रत्ययः। प्रपूर्वात् जवतेः, प्रजवी = जवनो हयः। कुत्सायाम्, सोमविक्रयी इत्येते एव इनिप्रत्ययान्ताः कृत्प्रत्ययान्ताः इनिप्रत्ययेन निष्पन्नाः।

      णिनिः प्रत्ययश्च विद्यते, ग्रह्यादिगणे पठितानां धातूनाम् – नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः॥ ३।१।१३४ इति, तेन मन्त्रिन् शब्द इन्नन्तो निष्पद्यते। मुद धातोस्तु, मोदट् शब्दस्य पचादिषु पाठात्, मुद् धातोः निष्पन्नात् कृदन्तात् अच्प्रत्ययान्तात् मोदशब्दात्, अत इनिठनौ॥ ५।२।११४ इति इनिप्रत्ययेन मोदः अस्यास्तीति मोदिन् शब्दः निष्पादयितुं शक्यते, तद्धितान्तः।

      इनिन् प्रत्यय एव नास्तीति तात्पर्यम्

  • Himanshu Pota 1:55 pm on August 17, 2014 Permalink | Reply  

    गृहकर्मकरः (Domestic Worker) 

    अस्माकं गृहे वडोदरानगरे यः कर्मकरः अस्ति तस्य पुत्रः अद्य विदेशम् धनोपार्जनाय अगच्छत्। इदम् अस्ति गुर्जरराज्यम्। गृहकर्मकरस्य पुत्रः विदेशं गच्छति। कर्मकरः पुत्रं संयानस्थलं नयति। पुत्रं संयाने स्थापयति आशिर्वचनं ददाति। तत् परं गृहम् आगम्य पात्राणि क्षालयति गृहं मार्जयति च। इदम् अस्ति गुर्जरराज्यम्। अत्र ते कार्यं विहाय किमपि न जानन्ति।

    २०१४-०८-१६ शनिवासरः (2014-08-16 Saturday)

     
  • Himanshu Pota 2:31 pm on August 15, 2014 Permalink | Reply  

    मम वक्तव्यम् (My Speech) 

    अद्य प्रातः सार्धसप्तवादनात् सार्ध-अष्ट्वादनपर्यन्तं मया दिल्लिस्थलालदुर्गात् राष्ट्राय वक्तव्यम् भणितम्। वक्तुः देहः तु नरेन्द्रमोदीवर्यस्य आसीत् किन्तु प्रवचनन् तु मया एव कल्पितम्। यस्मिन् पत्रे मया इदम् लिखितं तत् पत्रम् अत्र संलग्नम् अस्ति। तत् तु दशवर्षपूर्वम् एव। देशे यदि स्वच्छता भविष्यति तदा सर्वम् अन्यम् अपि भविष्यति इति मोहनदासस्य वचनं मया पठितम्। तत् परं तत् वचनं मया ध्यातम् ध्यात्वा तस्मिन् वचने मां दृढविश्वासः अभवत्। यदि नरेन्द्रमोदीवर्यः यथोक्तं कार्यं करिष्यति तर्हि भारतदेशः असंशयः आढ्यः भविष्यति।

    openletter4Jan2004

    २०१४-०८-१५ शुक्रवासरः (2014-08-15 Friday)

     
  • Himanshu Pota 12:40 pm on August 14, 2014 Permalink | Reply  

    गणसमूहौ (Two Groups) 

    धातुपाठे धातवः दशगणेषु विभक्ताः सन्ति। दशगणाः पुनः द्वौ गणसमूहयोः विभक्ताः सन्ति। एकः समूहः अस्ति – भ्वादिगणः (शप्) दिवादिगणः (श्यन्) तुदादिगणः (शः) चुरादिगणः (शप्)। अन्यः समूहः अस्ति – अदादिगणः (शप् लोपः) जुहोत्यादिगणः (शप् लुक्) स्वादिगणः (श्नुः) रुधादिगणः (श्नम्) तनादिगणः (उः) क्र्यादिगणः (श्ना)। कोष्ठके विकरणाः सन्ति। लुक् लोपः इति अर्थम् अस्ति विकरणः नास्ति इति (अदर्शनं लोपः)।
    अनुबन्धविहाय प्रथमसमूहे सर्वे विकरणाः अत् अन्ताः सन्ति किन्तु द्वितीयसमूहे ते अनत् अन्ताः सन्ति। इति मया अस्मात् जालपत्रात् https://sites.google.com/site/samskritavyakaranam/home ज्ञातम्।

    २०१४-०८-१४ गुरुवासरः (2014-08-14 Thursday)

     
  • Himanshu Pota 11:16 am on August 13, 2014 Permalink | Reply  

    रुणद्धि (He Obstructs) 

    अद्य अहं https://sites.google.com/site/samskritavyakaranam/home साहाय्येन रुणद्धि शब्दस्य सिद्धिं कर्तुं शक्नोमि। रुधादिगणे श्नम् इति विकरणः भवति। अस्य विकरणस्य नः एव अवशिष्यते किन्तु श् म् च इमं विकरणं शित् मित् च कुरुतः यस्मात् रुणद्धि इति सिद्धिः भवति।

    २०१४-०८-१३ बुधवासरः (2014-08-13 Wednesday)

     
c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 370 other followers