मुंशीप्रेमचन्दः (Munshi Premachanda)

अद्य विविधभारती इत्यस्य एकस्मिन् कार्यक्रमे मया श्रुतं मुंशीप्रेमचन्दो मुम्बईनगर्यामुषित्वा चलचित्रेभ्यः पटकथा अलिखत् इति किन्तु सः सफलतां न प्राप्नोत्। इति श्रुत्वा दुःखितोऽस्मि। स मम प्रियो लेखकोऽस्ति। नटवरः कुत्रापि अलिखत् मुंशीप्रेमचन्दो यदा मरणासन्नोऽभवत् तदा सः The Pickwick Papers इति पुस्तकम् स्वपठनायायाचीत्। नटवरो नटवर एवास्ति तथास्मिन् वाचि कियत् सत्यमस्ति को जानाति।

२०२०-०७-३१ शुक्रवासरः (2020-07-31 Friday)

लङ्कापुरीदाहनम् (The burning of the city of Lanka)

आदौ रामतपोवनादिगमनं हत्वा मृगं काञ्चनं
वैदेहीहरणं जटायुमरणं सुग्रीवसम्भाषणम्।
वालीनिर्दलनं समुद्रतरणं लङ्कापुरीदाहनं
पश्चाद्रावणकुम्भकर्णहननमेतद्धि रामायणम्॥

अत्र दाहनम् इति दह् + णिच् + ल्युट् + सुँ इत्यनेन भवति। ल्युट् इत्यस्य युवोरनाकौ (७.१.१) इति सूत्रेण अन् इति अवशिष्यते। अन् इति अनिट् अस्ति तस्मात् णेरनिटि (६.४.५१) इति सूत्रेण णिच् इत्यस्य णि इत्यस्य लोपः भवति। किन्तु अत उपधायाः (७.२.११६) इति णेः लोपस्य पूर्वं उपधां दीर्घं करोति यस्मात् दाहनम्।

२०२०-०७-३० गुरुवासरः (2020-07-30 Thursday)

आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतः (Let auspicious yagnas come from all over the world)

आ नो॑ भ॒द्राः क्रत॑वो यन्तु वि॒श्वतोऽद॑ब्धासो॒ अप॑रीतास उ॒द्भिदः॑ ।

दे॒वा नो॒ यथा॒ सद॒मिद्वृ॒धे अस॒न्नप्रा॑युवो रक्षि॒तारो॑ दि॒वेदि॑वे ॥ऋग्वेदः मण्डलम् १, सूक्तम् ८९, ऋक् १॥

हर्षितोऽहं सायणाचार्यस्य भाष्यं पठित्वास्य मन्त्रस्यार्थमवगच्छम्। मन्य अप्रायुवः इत्यस्य सम्यगर्थं न बोधामि। सायणाचार्यः अप्रायुवः अप्रगच्छतः इति लिखति।

२०२०-०७-२९ बुधवासरः (2020-07-29 Wednesday)

अनूबन्धः (Result)

अनूबन्धं विजानन्नहमेतदकरवम् अतो नानुशये। चारुदेवशास्त्रिणा रचिते वाक्यमुक्तावली इत्यस्मिन् ग्रन्थे वाक्यम् ६६ पृष्ठम् १८।
परिणाम को जानते हुए ही मैंने ऐसा किया, अतः मुझे इस का दुःख नहीं है।
अनुशी – repent, grieve, शीङ् स्वप्ने अदादिः आत्मनेपदी अकर्मकः सेट्।
अनूबन्धम् – उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम् (६.३.१२२) से उपसर्ग को दीर्घ हुआ है। ऐसा ही प्रासादः परीहारः प्राकारः अपामार्गः इत्यादि में दीर्घ होता है। अनुशये – अनुपूर्वक शीङ् का अर्थ पछताना है।

२०२०-०७-२८ मङ्गलवासरः (2020-07-28 Tuesday)

समुत्पेतुः (They flew)

किरातसैन्यादुरुचापनोदिताः समं समुत्पेतुरुपात्तरंहसः।
महावनादुन्मनसः खगा इव प्रवृत्तपत्रध्वनयः शिलीमुखाः॥किरातार्जुनीयम् १४.४५॥
उरुः महान्, चापं धनुः, सं उन् पत् गतौ लिट्लकारे प्रथमपुरुषः बहुवचनं (खरि च) समुत्पेतुः, उपात्तः प्राप्तः, रंहसः वेगाः, प्रवृत्तपत्रध्वनयः सञ्जातपक्षस्वनाः, शिलीमुखाः बाणाः। इति मल्लिनाथसूरिः।
हिन्दी – महान् धनुष से प्रक्षिप्त महान् वेगशाली, और जिनके पंखों से ध्वनि निकल रही है ऐसे बाण महावन से वनान्तर के लिये प्रस्थित पांखों से ध्वनि करते हुए पक्षियों के समान किरत-सेना से एक साथ छूटने लगे॥ इति श्रीबदरीनारायणमिश्रः।
न जाने कथं नुद् + क्त + सुँ नोदितः भवति। कित्त्वात् गुणनिषेधः णुदँ प्रेरणे इति अनिट् च।

२०२०-०७-२७ सोमवासरः (2020-07-27 Monday)

संनिपतन्ति (Coming together)

महात्मानं दर्शका जना नानादिग्देशेभ्यः संनिपतन्ति – महात्मा को देखने के लिये लोग नाना दिशाओं और देशों से एकत्रित हो रहे हैं।
चारुदेवशास्त्री लिखति। दर्शकाः – द्रक्ष्यन्तीति दर्शकाः। भविष्यत् काल में ण्वुल् हु है। अतः अकेनोर्भविष्यदाध्मर्ण्ययोः (२.३.७०) से कृद्योगलक्षणा षष्ठी का निषेध होकर अनुक्त कर्म महात्मन् में द्वितीया हुई।

२०२०-०७-२६ रविवासरः (2020-07-26 Sunday)

कारकप्रकरणम् – पञ्चमी विभक्तिः पृष्ठम् १७१ (पञ्चमः भागः) (Kaaraka – Ablative case p 171 (Part 5))

१. अश्वमेधसहस्रेभ्यः सत्यमेवातिरिच्यते — एक हजार अश्वमेध यज्ञ से सत्य बढकर है।
२. स्वार्थात् सतां गुरुतरा प्रणयिक्रियैव — सन्तों का अपनो के लिये कार्य स्वार्थ से बढकर है।
३. नास्ति जीवितात् अन्यदभिमततरमिह जगति सर्वजन्तूनाम् — जीवन से बढकर जन्तुओं के मत में इस जगत में कोई बडी चीज नहीं है।
४. वत्से मालति, जन्मनः प्रभृति वल्लभा ते लवङ्गिका — हे मालती जन्म से ही तुमको लवङ्गिका प्यारी है।
५. यद्यस्मत्तो वरीयान् राक्षसोऽवगम्यते तदिदं शस्त्रं तस्मै दीयताम् — यदि हमसे अच्छा राक्षस को समझते हो तो यह शस्त्र उसको दें।

२०२०-०७-२५ शनिवासरः (2020-07-25 Saturday)

कारकप्रकरणम् – पञ्चमी विभक्तिः पृष्ठम् १७१ (चतुर्थः भागः) (Kaaraka – Ablative case p 171 (Part 4))

कारकप्रकरणम् – पञ्चमी विभक्तिः पृष्ठम् १७१ (चतुर्थः भागः)
बृहदनुवादचन्द्रिका – चक्रधर नौटियाल हंस शास्त्री

१६. ज्ञान के बिना सुख नहीं है — ज्ञानात् विना न सुखम्।
१७. चार सेंध लगाकर चौकीदार से छिप गये — चत्वारः चोराः सन्धिं छित्त्वा प्रहरिभ्यः तिरोऽभवन्। (अनचि च (८.४.४७))
१८. गृहणी के बिना गृह सुनसान में जङ्गल को मात कर देता है — गृह्ण्याः विना गृहं रहसि वनात् पराजयते।
१९. पाँच वर्ष पूर्व मैंने इसी रमणीय वन को देखा था — पञ्चवर्षेभ्यः पूर्वं मया इदं रमणीयं वनं दृष्टम्।
२०. सच्चा मित्र मित्र के मन को पाप से हटाकर सत्कर्म में लगाता है — सुमित्रं मित्रस्य मनः पापात् निवारयति सत्कर्मे नियोजयति च।
२१. अध्ययन प्रारम्भ करने से पहले व्याकरण की पुस्तक पास रखनी चाहिए — अध्ययनात् पूर्वं व्याकरणपुस्तकं निकटं भवेत्।
२२. दुष्टों के पद चिन्हों पर चलने से नाना प्रकार के दुःख पैदा होते हैं — दुष्टेभ्यः अनुसृतेभ्यः नाना दुःखानि जायन्ते।

२०२०-०७-२४ शुक्रवासरः (2020-07-24 Friday)

विषयः (Special bind)

विसिन्वन्ति विषयिणमनुबध्नन्ति स्वेन रूपेणेति विषयाः। श्रीचारुदेवेन प्रणीता वाक्यमुक्तावली वाक्यमेकादशं चतुर्थं पृष्ठम्।
विषयी पुरुष को अपने स्वरूप के साथ जकड देते हैं इसलिये इन्हें विषय कहते हैं।
चारुदेवः लिखति परिनिविभ्यः सेवसितसयसिवुसहसुट्स्तुस्वञ्जाम् (८.३.७०) इति सूत्रेण विसिन्वन्ति इत्यस्मिन् सकारस्य षकारः न भवति यस्मात् षिञ् बन्धने इति धातुः अस्मिन् सूत्रे समाविष्टो नास्ति किन्तु तस्य सित सय इति रूपे एव स्तः।
तस्मात् वि षिञ् अच् सुँ -> वि सि अच् सुँ  (धात्वादेः षः सः (६.१.६४)) -> वि सय सुँ -> विषयः यतो हि सय इति परिनिविभ्यः सेवसितसयसिवुसहसुट्स्तुस्वञ्जाम् (८.३.७०) इत्यस्मिन् सूत्रे अस्ति।

२०२०-०७-२३ गुरुवासरः (2020-07-23 Thursday)

विनिष्पेतुः (Flew)

विनिष्पेतुः इति वि निष् पत् इत्यस्य लिट्लकारे प्रथमपुरुषः एकवचनमस्ति।
उपसर्गाः क्रिया-योगे (१.४.५९) इति सूत्रे प्रादयः इति सूच्यां निस् इत्यस्ति किन्तु न निष् इति। इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य (८.३.४१) इति सूत्रेण निस् इत्यस्य सकारस्य षकारः भवति। प्रथमं तु सकारस्य रुँत्वं तद्परं विसर्गः। इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य (८.३.४१) इति सूत्रेण विसर्गस्य षकारः भवति। 

असङ्ख्येयास्तु रामस्य सायकाश्चापमण्डलात्।

विनिष्पेतुरतीवोग्रा रक्षःप्राणापहारिणः।।3.25.20।।

Translation

रामस्य Rama’s, चापमण्डलात् from the bow bent into a circle, अतीव highly, उग्राः fierce, रक्षःप्राणापहारिणः which can take the lives of demons, असङ्ख्येयाः countless ones, सायकाः arrows, विनिष्पेतुः thrown out destroying.
From Rama’s bow bent into a circle, countless fierce arrows able to take the lives of demons were released.

पश्यतु चापमण्डलम् इति गोलाकारः धनुः। पश्यतु रक्षस् राक्षसः इत्यस्य सामासिकः प्रयोगः।

२०२०-०७-२२ बुधवासरः (2020-07-22 Wednesday)