लग्नः मग्नः भग्नः (Joined, immersed, and broken)

सुलग्नः बहुयत्नेन मृत्तिकायाः विघ्नेश्वरः।
मग्ने महारत्नाकरे मृत्तिकायां पुनः भग्नः॥
अत्र ओँलस्जीँ व्रीडायाम् टुमस्जोँ शुद्धौ भञ्जोँ आमर्दने इति धातुभ्यां क्ति चो कुः (८.२.३०) ओदितश्च (८.२.४५) इत्यनयोः प्रसक्तिः स्मर्तव्या। श्वीदितो निष्ठायाम् (७.२.१४) इत्यस्य अपि प्रसक्तिः अस्ति यस्मात् ओँलस्जीँ इत्यस्मिन् इण्णिषेधः भवति। टुमस्जोँ शुद्धौ भञ्जोँ आमर्दने इति अनिट् धातू स्तः। 

Ganapati
लग्नः मग्नः भग्नः

२०१९-०९-३० सोमवासरः (2019-09-30 Monday)

अवच्छिन्नः (Separated)

अव + छिद् + क्त + सुँ = अवच्छिन्नः।
अत्र द्वयोः सूत्रयोः प्रसक्तिः स्मर्तव्या। छे च (६.१.७३) इत्यस्मात् ह्रस्वस्य परे छकारः अस्ति चेत् तुक् आगमः भवति। अव तुक् छिद्। तुक् इत्यस्य त् एव अवशिष्यते यस्य स्तोः श्चुना श्चोः (८.४.४०) इत्यनेन चुत्वम् भवति। अव च् छिद्। रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः (८.२.४२) इत्यनेन छिदि दकारस्य क्ति तकारस्य च नः भवति। अव च् छिन् न। तस्मात् सुपि अवच्छिन्नः।
अनवच्छिन्नः अपरिमिता असङ्कुचिता।
दिक्कालद्यनवच्छिन्नानन्तचिन्मात्रमूर्तये।
स्वानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे॥नीतिशतकम् १॥

२०१९-०९-२९ रविवासरः (2019-09-29 Sunday)

एतावत् ज्ञानम् (This much knowledge)

कियत्यः भुवने वार्ताः कियन्ति आख्यानानि हि।
नेयान्तः सुकर्णाः विश्वे नेयतीः भूतले जिह्वाः।।
कितनी संसार में बाते हैं और कितनी कहानियाँ हैं न इतने विश्व में कान हैं न इतनी भूतल पर जिह्वायें।
पठितव्यानि यावन्ति पुराणानि हि तावन्ति।
पठनाय हि यावान् कालः तावान् कालः कस्य तु।।
जितने पुराण हैं उतने पढने चाहिएं। जितना समय पढने के लिये चाहिए उतना समय किसके (पास) है।

२०१९-०९-२८ शनिवासरः (2019-09-28 Saturday)

हनुमता पुनः कृतम् (Hanumanji did it again.)

श्रीसीतारामयोः मेलः त्रेतायुगे कपीन्द्रेण।
पुनः राहुलसोनाक्ष्योः कलौ मेलनं कारितम्॥

कौन बनेगा करोड़पति
अमिताभ: सीता माता ने अपने आभूषण उतार कर किसको दिए थे ?
सोनाक्षी: मुथूट फाइनेंस को…
अमिताभ: भीलनी ने बेर झूठे क्यूं करे❓
सोनाक्षी: क्योंकि वो ज़ोमैटो में काम करती थी
बच्चन साब: हनुमानजी संजीवनी बूटी लेने कहां गए थे?
सोनाक्षी: पतंजलि स्टोर.
अमिताभ बच्चन- अशोक वाटिका में सीता माता के लिए हनुमान जी के हाथ किसने अंगूठी भिजवाई थी?
सोनाक्षी- कल्याण ज्वेलर्स…

उधर सोनाक्षी की बुद्धिमत्ता को देखकर पप्पू राजमाता के पास दौड़ता हुआ गया और बोला
“तुम्हारी बहू मिल गयी माँ ”

२०१९-०९-२६ गुरुवासरः (2019-09-26 Thursday)

दिष्ट्या (fortunately, thank god)

दिष्ट्या – (fortunately, thank god) अव्यय

दिष्ट्या प्रतिहतं दुर्जातं  (मालतीमाधवे) – Thankfully, the evil is averted 

दिष्ट्या कोपव्याजेन देव्या परित्रातो भवान्  (मालविकाग्निमित्रे) – Thank god, you are saved by the queen under the pretext of anger 

दिष्ट्या शकुन्तला साध्वी सदपत्यमिदं भवान्

श्रद्धा वित्तं विधिश्चेति त्रितयं तत्समागतम् ।।    (अभिज्ञानशाकुन्तले)

The virtuous Śakuntala, her noble child and your Honor – the triad of faith, fortune and performance are all luckily united here.

दिष्ट्या वृध् – to congratulate (one) upon

दिष्ट्या धर्मपत्नीसमागमेन पुत्रमुखदर्शनेन चायुष्मान्वर्धते  (अभिज्ञानशाकुन्तले)

I congratulate  the long lived one upon reunion with his lawful wife and upon seeing the face of his son.

दिष्ट्या महाराजो विजयेन वर्धते (विक्रमोर्वशीये) – I congratulate your Majesty upon your success

दिष्ट्या सुहृद् बुद्ध्या वर्धितोऽसि  (मालतीमाधवे) – I congratulate you upon your friend’s recovery (from the swoon)

२०१९-०९-२५ बुधवासरः (2019-09-25 Wednesday)

अपि अनामयं भवतः? (Are you well?)

कुशलम् अनामयं क्षेमम् आरोग्यम् इति चत्वारः प्रकाराः अभिवादनानि सन्ति।
महाश्वेता कादम्बरीमनामयं पप्रच्छ।
क्षेमं समागम्य पृच्छेत्।
पप्रच्छ कुशलं राज्ये राज्याश्रममुनिं मुनिः। अपि कुशलं भवतः।
गृहे समागतानां कुशलं पृच्छेत् अनामयम्।
क्षेमं च तु अभ्यागतानां आशासीत आरोग्यं वा।

२०१९-०९-२५ बुधवासरः (2019-09-25 Wednesday)

गान्धि नाम सर्वकार्येषु सदैव (Gandhi name for all seasons)

बाल्यकाले श्रूयते विवशानां आधारः मोहनदासकरमचन्दगान्धी – मजबूरी का नाम महात्मा गांधी। कदाचित् नवसन्ततिः तत् विस्मरति किन्तु अञ्जना-ओऽम्-कश्यपमहाभागा एकं नूतनं वाक्यं जनेभ्यः ददाति – विफलतायाः पर्यायः राहुलगान्धी। सफलतायै राष्ट्रपिता गान्धी विवशानां गान्धि विफलतायै अपि गान्धि नाम। निर्विघ्नं कुरु मे गान्धिन् सर्वकार्येषु सर्वदा।

२०१९-०९-२४ मङ्गलवासरः (2019-09-24 Tuesday)

गमकशक्तिः (Power to Convince)

अहं न्यूनामपि न्यूनां गमकशक्तिं न धारयामि। न इच्छामि कमपि माम् अनुमतं चालयितुं तथापि इच्छामि मम सकाशे अपि गमकशक्तिः भवेत्।
मम मित्रं लालचन्दः माम् एकां कथां श्रावयति स्म या कथा गमकशक्तिः का अस्ति तद् दर्शयति।
एकस्मिन् ग्रामे एकस्य कृषकस्य क्षेत्राणि पीठपञ्चकः (panchayat) हर्तुम् इच्छति स्म। ते एकां ग्रामसभाम् आयोजयन्। सभायां पीठपञ्चकः निरणयत् येषु क्षेत्रेषु कृषकः तिष्ठति ते क्षेत्राणि पीठपञ्चकस्य एव सन्ति तस्मात् कृषकः ततः शीघ्रम् अपगच्छेत् इति। निर्णयं श्रुत्वा कृषकः क्रन्दनं आरब्धवान्। ग्रामजनैः पृष्टः कथं क्रन्दति अपि तव क्षेत्राणि पीठपञ्चकेन व्याजेन हृतानि इति। कृषकेण प्रत्युदितं नैवं नैवं चिन्तयामि पीठपञ्चके गते कथं ग्रामेऽस्मिन् न्यायः।
गमकशक्त्या बन्दी अपि बन्दिगृहं प्रशंसति।
गमकः पुल्ँलिङ्गि गमयति बोधयति इति गम् णिच् ण्वुल् बोधकमात्रे।
यत् प्रौढत्वमुदारता च वचसां यच्चार्थतो गौरवम्।
तच्चेदस्ति ततस्तदैव गमकं पाण्डित्यवैदग्ध्ययोः॥मालतीमाधवे॥

२०१९-०९-२३ सोमवासरः (2019-09-23 Monday)

युञ्जयाद्योगम् (May unite in yoga)

युञ्ज्यात् – परस्मैपदी विधिलिङ् एकवचनं प्रथमपुरुषः।
यु॒जिँ॑र् योगे [१४५३] रुधादिः उभयपदी अनिट्
युज् (इर इत्संज्ञा वाच्या (९.१.१))
युज् लिँङ् (विधिनिमन्त्रणाऽमन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् (३.३.१६१))
युज् ल् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
युज् तिप् (तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (३.४.७८))
युज् ति (हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
युज् यासुट् ति (यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च (३.४.१०३))
युज् यास् ति (हलन्त्यम् (१.३.३), उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), तस्य लोपः (१.३.९))
युज् यास् स्ति (सुट् तिथोः (३.४.१०७))
युज् या ति (लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य (७.२.७९))
युज् या त् (इतश्च (३.४.१००))
यु न ज् या त् (रुधादिभ्यः श्नम् (३.१.७८))
यु न् ज् या त् (श्नसोरल्लोपः (६.४.१११))
युं ज् यात् (नश्चापदान्तस्य झलि (८.३.२४))
युञ्ज्यात् (अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः (८.४.५८))

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः॥
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये॥गीता ६.१२॥

२०१९-०९-२२ रविवासरः (2019-09-22 Sunday)