प्रत्यवायः (Decrease, Contrary Result, Opposite Conduct)

प्रत्यवायः, पुं, (प्रत्यवाय्यते इति . प्रति + अव +अय गतौ + घञ् . (कल्पद्रुमे)

१। प्रत्यवायो विघ्न उपद्रवं भयं वा

कुमारेणापि बहुप्रत्यवायेऽस्मिन्प्रदेशे कुतुहलिना न चिरं स्थातव्यम् (नागानन्दे चतुर्थे अङ्के)

कुमार को भी कुतूहलवश इस त्रासजनक स्थान पर अधिक समय नहीं रुकना चाहिये ।

२। प्रत्यवायो विपरीताचरणम्

  उत्तमानुत्तमान्  गच्छन् हीनान् हीनांश्च वर्जयन् ।  सज्जनस्तु श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन दुर्जनताम् ।

सज्जन जो उत्तम जनों के संगम में रहता है और हीन जनों को वर्जित करता है  श्रेष्ठता प्राप्त करता है, परन्तु विपरीत आचरण से सज्जन भी  दुर्जन बन जाता है ।

३। प्रत्यवायो विपरीतः परिणामः

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते।

स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ।। गीता २.४० ।।

मनुष्यलोकमें इस समबुद्धिरूप धर्मके आरम्भका नाश नहीं होता इसके अनुष्ठानका उलटा फल भी नहीं होता और इसका थोड़ासा भी अनुष्ठान (जन्ममरणरूप) महान् भयसे रक्षा कर लेता है। (अनुवाद – स्वामी रामसुखदास) 

४। प्रत्यवायो विपरीतः परिणामः

कियन्तः सन्ति तादृशाः संस्कृतानुरागिणो ये धर्मभावनया कर्त्तव्यबुद्ध्या तत्त्वार्थज्ञानाधिगमाय वा संस्कृतभाषाध्ययने प्रवृत्ताः । एवं सुकरमेतद्वक्तुं यत् त्रिभाषासूत्रं संस्कृतभाषाध्ययने प्रत्यवायरूपमेव, न तु साधकम् । त्रिभाषासूत्रेणानेन आङ्ग्लभाषाप्रचारे महत्साहाय्यमदायि इति निर्विवादम् । राष्ट्रभाषायाः कृते प्रान्तीयभाषाणां च कृते मार्गः प्रशस्यते, परं संस्कृतस्य कृते मार्गावरोध एवाविर्भाव्यते ।      (डा॰ कपिलदेव द्विवेदी)

कितने इस प्रकार के संस्कृत के अनुरागीगण हैं जो धर्मभावना से या कर्त्तव्यबुद्धि से या फिर तत्वज्ञान के समझ के लिये संस्कृत के अध्ययन में प्रवृत्त रहते हैं । यह कहना सरल है कि (इस प्रकार के लोगों को) त्रिभाषासूत्र संस्कृत भाषा के अध्ययन के विषय में साधक होने के बजाय विपरीत फलदायी है । यह भी निर्विवाद है कि इस त्रिभाषासूत्र ने अंग्रेज़ी के प्रचार में महत् सहायता प्रदान की है। यह राष्ट्रभाषा के लिये एवं प्रान्तीय भाषाओं के लिये दिग्दर्शक है जबकि संस्कृत के लिये केवल रास्ते का काँटा ही प्रतीत होता है ।

२०१८-०८-२२ बुधवासरः (2018-08-22 Wednesday)

 

वरुणो यादसामहम् (Varun amongst the sea creatures)

भीमकान्तैर्नृपगुणैः स बभूवोपजीविनाम्।
अधृष्यश्चाभिगम्यश्च यादोरत्नैरिवार्णवः॥रघुवंशम् १.१६
यादांसि जलजन्तवः इत्यमरः।
यदा मया गीतायां पठितं वरुणो यादसामहम् इति तदा मया अबोधं यादसाम् इति यादवानाम् अर्थे अस्ति इति। अद्य पठिते रघुवंशे मया ज्ञातं यादांसि इति जलजन्तवः।

२०१८-०८-२१ मङ्गलवासरः (2018-08-21 Tuesday)

मासान्तरम् (Interval of a month)

२१जुलाई२०१८तिथेः आरभ्य २०अगस्त२०१८पर्यन्तम् एकमासन्तरम् अस्ति। ते कथयन्ति राजनितौ एकसप्ताहान्तरं दीर्घकालमस्ति किं तु मासान्तरम्।

२०१८-०८-२० सोमवासरः (2018-08-20 Monday)

यावान् तावान् एतावान् (As much as, so much, so much)

यत्तदेभ्यः परिमाणे वतुप्॥५.२.३९॥
यावन्तः ग्रन्थाः अत्र सन्ति तावन्तः कुत्रापि न सन्ति। As many books are here so many are no where.
यावत् भोजनं सः एकवारं करोति एतावत् भोजनं सा दिवसपर्यन्तमपि न करोति।

२०१८-०८-१९ रविवासरः (2018-08-19 Sunday)

एवं तद्वत् (Like this, Like that)

सः एवं कार्यं करोति। वह ऐसे काम करता है। He works like this.
सा तथा कार्यं करोति। सा तद्वत् कार्यं करोति। वह वैसे काम करती है। She works like that.
एवमेव अस्ति न तद्वत्। ऐसा ही है वैसा नहीं। It is like this and not like that.
इयन्तः जना एव सन्ति। इतने ही लोग हैं। There are only these many people.

२०१८-०८-१८ शनिवासरः (2018-08-18 Saturday)

अटलबिहारीवाजपेयीमहाभागाः (Atal Bihari Vajpayee)

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः।
हर्षामर्षभ्योद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः॥गीता १२.१५॥

712921-india-vajpayee-pti
A Beautiful Picture (Courtesy Zee News)

२०१८-०८-१७ शुक्रवासरः (2018-08-17 Friday)

परमं साहित्यिकम् आलोचनम् (Extreme Literary Criticism)

विद्याधरवर्यः गतशनिवासरे ११अगस्त२०१८तिथौ दिवं गतः। सः नोबेल इति पुरस्कारेण अलङ्कृतः आसीत्। मम मनसि तस्य ख्यातिः यत् सः सलमानरशदीवर्यं विषये अकथयत् तस्मिन् एव स्थास्यति।

विद्याधरवर्यः अकथयत् – अयातोल्लः फतवा इति साहित्यिकस्य आलोचनस्य परमं रूपम् अस्ति इति।

Naipaul laughed off the 1989 fatwa by Iran’s Ayatollah Khomeini against Salman Rushdie as “an extreme form of literary criticism.

330px-VS_Naipaul_2016_Dhaka
V. S. Naipaul (Courtesy Wikipedia)

२०१८-०८-१६ गुरुवासरः (2018-08-16 Thursday)

मोदिनः सन्देशः (Modi’s Message)

अद्य मया मोदिनः भाषणं श्रुतम्। सः कुशलः वक्ता अस्ति तस्मिन् विषये तु कोऽपि सन्देहः नास्ति किन्तु अद्य तस्य वपोः सङ्केताः अपि सुदृढाः आसन्। मन्ये सः २०१९इति विषये आशावान् अस्ति। भाषणे नैके श्लाघ्याः सन्देशाः अपि आसन्। आयुष्मान् इति योजना विशेषरूपेण श्लाध्यः अस्ति।

NarendraModi15Aug2018
Narendra Modi – Independence Day 2018 (Courtesy NDTV)

२०१८-०८-१५ बुधवासरः (2018-08-15 Wednesday)

ब्रह्मसूत्राणि (Brahmasutra)

अद्य मम जन्मदिवसः अस्ति। अद्य अहम् एकं महद् उपायनं प्राप्नवम् ब्रह्मसूत्रेषु कथं प्रविश्यताम् इति।

२०१८-०८-१४ मङ्गलवासरः (2018-08-14 Tuesday)