Updates from March, 2018 Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Srinivasa 11:38 am on March 17, 2018 Permalink | Reply  

    पिहित (closed, concealed, covered) 

    पिहितशब्दं ‘closed’ अथवा ‘terminated’ इत्यर्थे दूरदर्शने प्रसारिते अद्यतनायां संस्कृतवार्त्तायां उपयुक्तम् । ‘भारतीयरिसर्वबैङ्केन व्यावसायिकऋणार्थमुद्घोषणपत्रस्य प्रणाली पिहिता – Reserve Bank of India has terminated the system of LoU for trade credits.

    पश्यतु –

    पिहितशब्दः अपिहित इत्यपि दृश्यते । अपिहित इत्यस्य रूपस्य सिद्धिः एवमस्ति।
    अपि (उपसर्ग) + धा (धातु) + क्त प्रत्यय —>
    अपि हि क्त (दधातेर्हिः ७।४।४२)। दधातेरङ्गस्य ‘हि’ इत्ययमादेशो भवति तकारादौ किति प्रत्यये परतः ।
    अपिहितः इति रूपम् ।

    एवं सति कथं अल्लोपसहितपिहित इति रूपं सिद्ध्यति? अत्र वयं अव्ययादाप्सुपः (२।४।८२) इत्येतं स्मरामः। यद्यपि अस्य सूत्रस्य प्रवृत्तिः ‘तत्र शालायाम्’, ‘तत्र शालायाम्’, ‘कृत्वा’, ‘हृत्वा’ इत्यादीनां सिद्ध्यर्थं भवति तथापि पारम्परिकेषु वृत्तीषु तत्प्रदेशे पठिते कारिकाश्लोके अल्लोपप्रमाणं दृश्यते ।

    वष्टि भागुरिरल्लोपम् अवाप्योरुपसर्गयोः ।
    आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ।।

    अत्रस्थानि उदाहरणानि वगाहः, अवगाहः, पिधानम्, अपिधानम् ।

    पिधानम्, अपिधानम् – अपिपूर्वकस्य धाधातोः (डुधाञ् धारणपोषणयोः) ल्युटि युवोरनाकौ (७।१।१) इत्यनेन अनादेशविभक्तिकार्यानन्तरं ‘अपिधान’ मिति प्रयोगः सिद्धः ।

    तथैव पिहित-अपिहित, वगाह-अवगाह, वतंस-अवतंस इत्यादयः ।

    केचित् पिधानशब्दसिद्ध्यर्थं अर्धर्चादिगणपाठं दर्शयन्ति । पश्यतु अर्धर्चाः पुंसि च (२।४।३१)। पठिते गणे केवलं पिधानशब्दः दृश्यते न तु वगाहवतंसेत्यादयः । एतेषां सिद्ध्यर्थं पुरातनवैयाकरणं भागुरिवर्यमनुसृत्य अस्माभिः अल्लोपः करणीयः ।

    भाषायामपि ‘भिज्ञ – अभिज्ञ’ इति अल्लोपः दृश्यते इति नारायणप्रसादवर्येणापि उक्तम्।

    (वर्तते)

    २०१८-०३-१४ बुधवासरः (2018-03-14 Wednesday)

    Advertisements
     
    • Himanshu Pota 5:03 pm on March 17, 2018 Permalink | Reply

      धन्यवादः। मयापि अपिहितं पिहितं इत्यिदं चिन्तितम्। विशदीकरणाय धन्यवादः।

  • Himanshu Pota 5:01 pm on March 14, 2018 Permalink | Reply  

    प्रस्थानम् (Departure) 

    अद्य अहं सायं चतुर्वादने वोडोदरानगरतः केन्बरानगरं प्रति प्रातिष्ठम्। प्रथमे चरणे मुम्बईनगरं प्राप्तम्। तत्र मम मित्रेण विनयेन सह तस्य भार्यया सह च अमिलम्। तौ विमानपत्तनम् आगम्य माम् अनयताम्। वयं विमानपत्तनात् नातीदूरम् अल्पाहरगृहम् अगच्छाम। तत्र होराद्वयं पर्यन्तम् अजल्पन्। विनयस्य भार्या अस्मभ्यम् उपस्कराः अन्यानि वस्तूनि च अनयत्। तानि वस्तूनि मया तेभ्यः वस्तुभ्यः आनितानि स्यूते स्थापितानि। रात्रौ सार्धाष्ट्वादने तौ मां पुनः विमानपत्तनम् अनयताम्।

    २०१८-०३-१४ बुधवासरः (2018-03-14 Wednesday)

     
  • Himanshu Pota 2:15 pm on March 13, 2018 Permalink | Reply  

    समयं विनैव (unconditional) 

    समयः शब्दस्य agreement इति अर्थः अपि भवति। सः तु उपयोगी शब्दः अस्ति।
    दूरदर्शने प्रसारिते अद्यतनायां संस्कृतवार्तायाम् अस्ति – नरेशः अग्रवालः भाजपादलं समयं विनैव आगच्छत् (https://youtu.be/sfsurfiTRbA)- इति।

    २०१८-०३-१३ मङ्गलवासरः (2018-03-13 Tuesday)

     
    • Hari Narayanà Bhat B.R. 3:33 pm on March 13, 2018 Permalink | Reply

      समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः॥ ईत्यनरः।

      शब्दकल्पद्रुमः

      समयः, पुं, (सम्यगेतीति । सम् + इण् गतौ + पचाद्यच् ।) कालः । (यथा, उत्तरचरिते १ अङ्के । “समयः समवर्त्तत इवैष यत्र मां समनन्दयत् सुमुखि ! गौतमार्पितः । अयमागृहीतकमनीयकङ्कण- स्तव मूर्त्तिमानिव महोत्सवः करः ॥”) शपथः । आचारः । (यथा, महाभारते । १३ । ९० । ५० । “ऋषीणां समये नित्यं ये चरन्ति युधिष्ठिर ! । निश्चिताः सर्व्वधर्म्मज्ञास्तान् देवान् ब्राह्मणान् विदुः ॥”) सिद्धान्तः । संवित् । इत्यमरः ॥ क्रियाकारः । निर्द्देशः । भाषा । (यथा, महाभारते । ५ । ३३ । ११६ । “देशाचारान् समयान् जातिधर्म्मान् बभूषते यः सः परावरज्ञः ॥”) सङ्केतः । इति मेदिनी ॥ (व्यवहारः । यथा, मनुः । १० । ५३ । “न तैः समयमन्विच्छेत् पुरुषो धर्म्ममाचरन् ॥”) सम्पत् । नियमः । (यथा, भागवत । ३ । २२ । १८ । “अतो भजिष्ये समयेन साध्वीं यावत्तेजो विभृयादात्मनो मे ॥”) अवसरः । इति हेमचन्द्रः ॥ * ॥ कालप्रशंसा । यथा, — परशुराम उवाच । “राजेन्द्रोत्तिष्ठ समरं कुरु साहसपूर्व्वकम् । कालभेदे जयो नॄणां कालभेदे पराजयः ॥ काले सिंहः शृगालञ्च शृगालः सिंहमेव च । काले व्याघ्रं नरो हन्ति गजेन्द्रं हरिणस्तथा ॥ महिषं मक्षिका काले गरुडञ्च यथोरगः । किङ्करः स्तौति राजेन्द्रं काले राजा च किङ्क- रम् ॥ इन्द्राश्च मनवः काले काले राजा मरिष्यति । तिरोहिता च प्रकृतिः काले श्रीकृष्णविग्रहे ॥ मरिष्यन्ति सुराः सर्व्वे त्रिलोकस्थाश्चराचराः । सर्व्वे काले लयं यान्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥ कालस्य कालः श्रीकृष्णः स्रष्टुः स्रष्टा यथेच्छया । संहर्त्ता चैव संहर्त्तुः पातुः पाता परात्परः ॥ महास्थूलात् स्थूलतमः सूक्ष्मात् सूक्ष्मतमः कृशः पराणुः परमः कालः कालश्च कालभेदकः ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे ४० अध्यायः ॥ * ॥ अपि च । “कालः करोति संसर्गं बन्धूनां बन्धुभिः समम् । कालः करोति विच्छेदं विरोधं प्रीतिमेव च ॥ कालः सृष्टिञ्च कुरुते कालश्च परिपालनम् । कालः करोति सानन्दं कालः संहरते प्रजाः ॥ सुखं दुःखं भयं शोकं जरां मृत्युञ्च जन्म च । सर्व्वं कर्म्मानुरोधेन काल एव करोति च । सर्व्वं कालकृतं तात विस्मयं न व्रज व्रज ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ९० अध्यायः ॥ दश काष्ठाः किला नाम तत्संख्या स्याच्च घाटिका ॥ घटिके द्वे मुहूर्त्तः स्यात्तैस्त्रिंशत्या दिवानिशम् । चतुर्व्विंशतिवेलाभिरहोरात्रं प्रचक्षते ॥ सूर्य्योदयादिविज्ञेयो मुहूर्तानां क्रमः सदा । पश्चिमादर्द्धरात्रादिहोराणां विद्यते क्रमः ॥” इति वह्निपुराणे गणभेदनामाध्यायः ॥ * ॥ अपरं नृसिंहपुराणे २ अध्याये कौर्म्मे ६ अध्याये च द्रष्टव्यम् ॥

    • Srinivasa 2:54 am on March 14, 2018 Permalink | Reply

      There’s also this usage ‘निरस्तनारीसमयादुराधयः’ (किरातार्जुनीये १।२८) in which the phrase ‘ निरस्तनारीसमयाः’ is glossed by Mallinatha as ‘त्याजितशालीनतारूपस्त्रीसमाचाराः’ meaning ‘whose womanly conduct in the form of modesty was caused to be set aside’ – loosely paraphrasing Kale. Then Mallinatha cites Amara ‘समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः’ (See Dr Bhat’s comment above). ‘शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः’ should mean ‘oath, conduct, time, authoritative opinion and agreement’ respectively. In this quote, the word ‘समय’ is used in the sense of ‘आचार’ or conduct.

      • Himanshu Pota 4:11 am on March 14, 2018 Permalink | Reply

        न जाने भवतः संस्कृतज्ञानस्य अथवा आङ्ग्लभाषालेखनस्य स्तुतिं कर्तव्यम् इति। धन्यवादः।

  • Himanshu Pota 1:55 pm on March 12, 2018 Permalink | Reply  

    सौरोर्जा (Solar Energy) 

    अद्यत्वे सौरोर्जा इति महान्तं चर्चाविषयम् अस्ति। भारते गतद्विदिवसेभ्यः अस्मिन् विषये महत् सम्मेलनम् आयोजितम् अस्ति। यस्मिन् सम्मेलने अनैकेषां राष्ट्राणां प्रधानमन्त्रिणः राष्ट्रपतयः च भागं गृह्णन्ति।

    जयपुरे, जवाहरलालनेहरू-सौरोर्जा-कार्यक्रमस्य प्रथमचरणं राष्ट्राय समर्प्य भाषमाणः डा. सिंहः ऊर्जासुरक्षां सुनिश्चेतुं सौरोर्जाया संवर्धनावश्यकता सविशेषं व्याहरत्। http://sudharma.epapertoday.com/files/2013/09/sudharma-24b-september-13.pdf इति जालपत्रतः।

    सूर्यात् प्राप्ता सौरोर्जा सौर-विद्युत्कोशेषु (सौर-सेल इत्यत्र) विद्युदुत्पादनाय प्रयोक्तुं शक्यते। https://www.samskrittutorial.in/ 

    २०१८-०३-१२ सोमवासरः (2018-03-12 Monday)

     
    • keshav7699 9:00 pm on April 26, 2018 Permalink | Reply

      अत्र जालपुटे संस्कृत-पाठ्य-पुस्तकस्य (कक्ष्या 6 तः 12 पर्यन्तम्) सर्वेषां पाठानाम् आलेख-पीपीटी-श्रव्य-दृश्यश्रव्यरूपेण अनुशिक्षणसामग्री उपलब्धा अस्ति । संस्कृतगीतानां श्रव्यरूपं चलचित्ररूपं च अपि उपलब्धम् अस्ति । भवन्तः जालपुटमाध्यमेन मोबाईल-एप-माध्यमेन च सर्वं पठितुं शक्नुवन्ति । अधः अस्माकं जालपुट-संकेतः प्रदत्तः अस्ति । जालपुट-संकेत-द्वारा भवन्तः अस्माकं सोशल-मीडिया-संसाधन-माध्यमेन (facebook/twitter/whatsapp etc.) संस्कृतक्षेत्रेण सम्बद्धं सर्वविधान् विषयान् / सूचनाः वा ज्ञातुं शक्नुवन्ति । वयं यथासामर्थ्यं भवतां साहाय्यं करिष्यामः ।
      Website :-
      http://www.samskrittutorial.in
      Mobile Application :- https://play.google.com/store/apps/developer?id=Samskrit+Promotion+Foundation
      Facebook :-
      https://www.facebook.com/sanskritpromotion
      Twitter :-

      whatsapps :-
      https://chat.whatsapp.com/JBCw8ZJFeHGJCb3wOl7e49

  • Himanshu Pota 3:40 pm on March 11, 2018 Permalink | Reply  

    सुहृदः बन्धुभिः समानमानान् (Friends as if they commanded respect due to relatives) 

    सुहृदः बन्धुभिः समानमानान् इति अपि अत्र बन्धुभिः इत्यस्मिन् तृतीयाविभक्तिः तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्यां तृतीयाऽन्यतरस्याम्॥२।३।७२॥ इत्यनेन सूत्रेण भवति।
    रामनाथशर्मा वर्यः स्वपुस्तके लिखति –
    Note that Panini did not have to use the word artha with tulya to indicate items having the sense of tulya, since he uses tulyaartha in the plural. If he meant just the form, he should have used the singular, as is his normal practice. Since he uses the plural, there must be some special purpose. What could that be? The purpose is to accept only those synonyms of tulya which could qualify as synonumous without any cooccurrence condition. Because of this coorrurrnce exclusion, forms such as iva will not be treated as valid.
    रामनाथशर्मणः महोदयस्य किं तात्पर्यम् अस्ति अहं न बोधामि। कृपया बोधयतु।

    २०१८-०३-११ रविवासरः (2018-03-11 Sunday)

     
    • Hari Narayanà Bhat B.R. 4:01 pm on March 11, 2018 Permalink | Reply

      तुल्यैरिति बहुवचनादेव पर्यायग्रहणे सिद्धेऽर्थग्रहणं पदान्तरनिरपेक्षश्चेत्तुल्यार्थस्तेषां ग्रहणार्थम्।

      He has translated this commentary. In your sentence समानमानान् the word is used as adverb or karma of the verb and not its Yoga with tyulya. Hence I do not think as proper example for the Sutra. Proper examole
      तुल्यो देवदत्तेन, तुल्यो देवदत्तस्य। सदृशो देएवदत्तेन, सदृशो देवदत्तस्य।

      • Hari Narayanà Bhat B.R. 4:04 pm on March 11, 2018 Permalink | Reply

        The example is not clear as synonym of tulya, as in the examples.

        • Srinivasa 8:14 pm on March 11, 2018 Permalink

          Thank you kindly, Dr Bhat. I think Shri Pota is looking for authority for the use of instrumental case (बन्धुभिः) with (समानमानान्). This is from verse 10 of Canto 1 of Kiratarjuniyam.

  • Himanshu Pota 7:02 pm on March 1, 2018 Permalink | Reply  

    भासते (It appears) 

    भासृँ दीप्तौ इति अकर्मकः सेट् आत्मनेपदी भ्वादिगणीयः धातुः अस्ति।
    मां भासते श्रीदेवी स्वाभाविकतया न अम्रियत।
    आभासः सदृशः प्रतिबिम्बं दीप्तिः अभिप्रायः splendour, light, colour, appearance, phantomintention, purpose।
    अद्य पूर्णिमा अस्ति चन्द्रस्य आभासः रमणीयः भविष्यति।

    २०१८-०३-०१ गुरुवासरः (2018-03-01 Thursday)

     
    • Marnetta ONeil 6:37 am on March 3, 2018 Permalink | Reply

      Please respond with the Sanskrit versions of the following names:
      Supriya, Dominic and Garland

      • Himanshu Pota 10:01 am on March 3, 2018 Permalink | Reply

        Supriya सुप्रिया
        Dominic डोमिनिक्
        Garland गार्लेण्ड

c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel