प्रशंसामि (I appreciate)

इदानीं यत् दूरदर्शने पश्यामि तत् प्रशंसामि। ईहे अधिकं द्रष्टुं शक्नोमि किन्तु यत् ते दर्शयन्ति तत् एव द्रष्टुं शक्नोमि।शंस्  [शन्सुँ स्तुतौ] भ्वादि: परस्मैपदी सेट् सकर्मकः नोपदेशः उदित्
शंसुँ स्तुतौ सेट् धातुः अस्ति। अयं धातुः उगितः अस्ति तस्मात् किति इण्णिषेधः। अयं धातुः अनिदितः अस्ति हलन्तः च तस्मात् उत्तरं यदि कित् प्रत्ययः अस्ति तदा नोपधायाः लोपः भवति। लोपः कदा भवति कदा वा न भवति इति ध्यातव्यम्।
शंसुँ इत्यस्य धातोः क्तप्रत्ययान्तरूपमस्ति शस्तः। तेन रामः शस्तः।

२०१९-०८-०९ शुक्रवासरः (2019-08-09 Friday)

Advertisements

विस्मर्यन्ते (Are Forgotten)

अस्माकं संस्कृतवर्गे इदानीमहं छात्रान् चत्वारिंशतधिकं त्रयशतं क्तप्रत्ययरूपाणि स्मारयामि स्वयमपि स्मरामि च। छात्राः कथयन्ति धातूनां क्तप्रत्ययरूपाणि विस्मर्यन्ते इति।
अहं छात्रान् प्रत्यवदम् विस्मरणं तु स्वाभाविकः एव अस्ति इति। जनाः प्रायः विस्मरन्ति। भवन्तः सर्वे प्रसिद्धवाक्यं जानन्ति एव – यदा तु अन्यसङ्गात् पूर्ववृत्तं विस्मृतो भवान्।
अन्यस्मिन् कार्ये अवधानं दत्त्वा पूर्ववृत्तं विस्मर्यते। चिन्ता मास्तु। मां पश्यन्तु यतो हि अहमनेकेभ्योः वर्षेभ्यो यते किन्तु पठनं न त्यजामि।

२०१९-०८-०८ गुरुवासरः (2019-08-08 Thursday)

सुषमास्वराजमहाभागा दिवं गता

अहं सुषमामहाभागायै तस्याः निधने मम भावपूर्णां श्रद्धाञ्जलिं समर्पयामि।

२००१तमे वर्षे वयं प्रयागराजमहातीर्थस्थले त्रिवेणीसङ्गमे महाकुम्भे एकस्मिनेव दिवसे अस्नाव। सा अस्माभिः सह एकेनेव संयानेन दिल्लीतः प्रयागनगरं आगच्छत्। अहं मम मात्रा सह मित्रेण विनयेन सह च संयाने आसम्। मम मित्रं राजीव स्वकुटुम्बेन सह अस्मान् प्रयागनगरे अमिलत् सः महाकुम्भे अस्माकं स्नानाय आयोजनमपि अकरोत्। या नौका महर्षिमहेशयोगिनः मात्रे आसीत् तस्यां नौकायामेव वयं सङ्गमे प्राप्नुम।

क्षुब्धः (Agitated)

क्षुभ् क्त सुँ भवति क्षुभितः वा क्षोभितः वा क्षुब्धः
क्षुभ् इति सेट् धातुः अस्ति क्त इति प्रत्ययः गुणबाधकः कित् अस्ति  तस्मात् क्षुभितः इति रूपम्।
किन्तु भावादिकर्मणोः विकल्पेन उदुपधाद्भावादिकर्मणोरन्यतरस्याम् (१.२.२१) इति सूत्रेण क्त कित् सत्यपि अकित् इव आचरति तस्मात् क्षोभितः।

क्षुब्धस्वान्तध्वान्तलग्नम्लिष्टविरिब्धफाण्टबाढानि मन्थमनस्तमःसक्ताविस्पष्टस्वरानायासभृशेषु (७.२.१८) इति सूत्रेण मन्थः इति अर्थे क्षुब्धः इति निपातनं भवति।

मस्तानि-निष्कासनमीहमानैः क्षुब्धः कृतस्तैः स्वजनैश्‍चिमाजिः।
एकाकि-रावं स जगाम शीघ्रम् न दूरदृष्टिर्लघुचेतसां हि ॥116॥
मस्तानी को पुणे से बाहर निकालने की इच्छा रखने वाले आप्त-बान्धवों ने चिमाजी को उकसाकर क्षुब्ध किया। तब तत्काल चिमाजी अकेले राव को देखकर उनके पास चले गए। जिनका मन क्षुद्र होता है उन्हें दूरदृष्टि नहीं होतीहै॥116॥
२०१९-०८-०७ बुधवासरः (2019-08-07 Wednesday)

अदृष्टपूर्वम् (Not Seen Before)

अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा राज्यसभायां धारा३७० इत्यस्य खण्डनम्। गतसप्ताहे सर्वे कथयन्ति स्म जम्मूकश्मीरराज्ये किमपि भविष्यति किन्तु अहं न स्वीकरोमि स्म। मोदी किं करिष्यति इति कोऽपि न जानाति। मन्ये इदं विधानं श्वः लोकसभायां पारिष्यति। तत् परमुच्चतमन्यायलये अस्य विधानस्य विषये अभियोगो आरप्स्यते। ये जनमतेन न जेतुं शक्नुवन्ति ते न्यायपीठेन जेतुं प्रयतिष्यन्ते।

२०१९-०८-०६ मङ्गलवासरः (2019-08-06 Tuesday)

शुष्कः (Dry)

शुष कः (८.२.५१) निष्ठातस्य कः शुष्कः इति लघुसिद्धान्तकौमुदी। अनेन सूत्रेण शुष् क्त सुँ शुष्कः।
कथमिदं फलं न आर्द्रम्? कथं पर्य्युषितं शुष्कं फलं खादामि?
शुष्कवैरं विवादञ्च न कुर्य्यात् केनचित् सह इति मनुः। शुष्कं निष्प्रयोजनम्।

२०१९-०८-०५ सोमवासरः (2019-08-05 Monday)

उषित्वा (Having Stayed)

मया दृष्टं सामन्यतया केचन धातवः सेट् सन्ति किन्तु तान् इण्निषेधः भवति क्ते प्रत्यये परे सति। किन्तु कुत्रापि अनिटः धातवः इडागममपि गृह्णन्ति। यथा वसतिक्षुधोरिट् (७.२.५२) अनेन सूत्रेण क्षुध् वस् इति अनिटौ धातू इडागमं गृह्णन्तः यथा क्षुधितः उषितः। अनेन सूत्रेण क्त्वानिष्ठयोः इडागमः भवति।
प्राप्य पुणकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते॥गीता ६.४१॥

२०१९-०८-०४ रविवासरः (2019-08-04 Sunday)