गीताजयन्तीमहोत्सवः (Gita Jayanti)

अद्य ८देसम्बर२०१९तिथौ गीताजयन्तीमहोत्सवो मोक्षदायिनी एकादशी च अस्ति। अनेनोत्सवेन दिष्ट्या वर्धन्ते भवन्तः।
अस्मिनवसरे मया On the Episode of the Mahabharata Known by the Name Bhagavad-Gita by Georg Wilhelm Friedrich Hegel (in Hegel’s India: A Reinterpretation, with Texts, Aakash Singh Rathore and Rimina Mohapatra, Oxford University Press, 2017) इति निबन्धः पठितः।

278px-Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel00
Georg Wilhelm Friedrich Hegel (Courtesy Wikipedia)

अयं चतुश्चत्वारिंशतपृष्ठनिबन्धः हेम्बोल्टमहाभागस्य गीतानुवादस्य साहाय्येन गीतायां उपरि हेगेलमहाभागस्य चिन्तनमस्ति। अनुवादं विहाय हेगेलवर्यः सेलब्रूकमहाभागस्य लेखानां साहाय्यं केषाञ्चित् ब्रिटिशजनानां मौखिकवर्णनामाधारं च स्वीकरोति। मौखिकवर्णनानि असत्यमेव सन्ति किन्तु अनुवादः सेलब्रूकमहाभागस्य विवरणं यथातथ्यं प्रतीयते। तस्मात् तस्य निबन्धः गौरवमर्हति।

हेगेलवर्यः मन्यते कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन इत्यस्मिन् अन्येषु श्लोकेषु च यत्र कथं किं कर्म कर्तव्यम् इत्यस्य चर्चा अस्ति तत्र यस्य यस्मिन् वर्णे जन्म अभवत् तेन तस्य वर्णस्य कर्मणाम् कर्तव्यानि इत्यर्थैवास्ति। केषु केषु च वर्णेषु कानि कानि च कर्माणि सन्ति ते भिन्नासु स्मृतिषु दत्तानि सन्ति।
हेगेलमहाभागाः मन्यन्ते यत् किमपि हिन्दवः मन्यन्ते तत् सर्वं कल्पितमेव न तु प्रकृतिं पुरुषं च समीक्ष्य चिन्तनेन रचितम् इति।

अन्ते सः मन्यते विषयः विषयी एकत्वं किमपि आधारं विना मोघचिन्तनमेव अस्ति।
निबन्धे नैके प्रसङ्गाः सन्ति ये मया पूर्वं न ज्ञातम्। स्वस्य मतस्य समर्थने सः विस्तरेण वसिष्ठविश्वामित्रयोः द्वेषस्य कथां व्याख्याति। तस्मात् सः दर्शयति कथं क्षत्रीयः विश्वामित्रममहाभागः ब्रह्मर्षिः भवितुं प्रयासमकरवम्। अनेकसहस्रेण वर्षेण तपश्चर्यं कृत्वा सः ब्रह्मर्षये अकल्पत। वाल्मिकिर्ब्रह्मोऽवतार आसीत् तथापि सः ब्राह्मणेन सदृशो नाभवत् इत्यपि सः उद्धरति।

निबन्धः रोचकोऽस्ति। हेगेलवर्येण हिन्दवः प्रसभं भर्त्सिताः तस्मात् ज्ञातुमिच्छामि अयं महान् दार्शनिकः केन आधारेण अस्मान् भर्त्सयते इति।

भाषाशास्त्रम् (Philology)

ह्यः मया इदं शोधपत्रम् पठितम्। Future Philology? The Fate of a Soft Science in a Hard World, Sheldon Pollock, Critical Inquiry, Vol. 35, No. 4, (Summer 2009), pp. 931-961.
शोधपत्रं गतद्विशतत्रिशतानां वर्षाणां भाषाशास्त्रविषयस्य विवरणमस्ति। तत्र भारतीयानां भाषाशास्त्रिणां विवरणमस्ति तदपि न केवलं संस्कृतभाषायाः किन्तु कन्नड-हिन्दी-इत्यादीनामन्यासां भाषाणाम् च।

kumaril-bhatta-original-imaf9z4a9xzdkvkqशोधपत्रे भाषाशास्त्रस्य भिन्नाः परिभाषाः समाकलिताः सन्ति (i) the knowledge of what is known; (ii) the awareness of peoples’ languages and deeds; (ii) the act of reading slowly; (iv) close reading; (v) historical-grammatical and textual criticism; (vi) the language of the book of humanity.

पत्रे चर्चास्ति किमर्थं भाषाशास्त्रमधीतव्यम् इति। लिखितमस्ति भारते स्वतन्त्रतापूर्वं भाषाशास्त्रे प्रगतिः भवति स्म किन्तु तद्परं तस्य पतनमेव भवति कदाचित् तस्मात् पतनात् न कदापि उत्थानं सम्भवति। तत्तु दुःखदायकमस्ति किन्तु श्रीशेल्डनमहाभागाः जवाहरलालमस्य पतनस्य कारणं मन्यन्ते तद् सुखदायकमस्त्येव।
शोधपत्रे लिखितमस्ति यावत् अस्माकं कालेभ्यः दूरवर्तिनी भाषास्ति तावत् भाषाशास्त्रस्य अधिकमुपयोगोऽस्ति। कालान्तरस्य उपयोगस्य च विलोमः सम्बन्धोऽस्ति। निकटवर्तिनः कालस्य भाषाभ्यां भाषाशास्त्रस्य उपयोगो नास्त्येव।

ऐतिहासिकं भाषाशास्त्रस्य त्रयः प्रभागाः सन्ति – textual meaning परमार्थिकः; contextual meaning व्यावहारिकः; भाषाशास्त्रिणः अर्थः। न जाने लेखकः कथं textual meaning इत्यस्य परमार्थिकः इति अनुवादः करोति।

अन्ते शोधपत्रे लिखितमस्ति राजनैतिकभाषाशास्त्रस्य अवसानं तदाभवत् यदा श्रीएडवर्ड-सईदवर्येण उद्घोषितं सर्वं भाषाशास्त्रं हरितप्रदेशेण (by Europe) उपनिवेशनीतये एव आविष्कृतम् इति।

शोधपत्रे पठिते मां प्रतिभाति भाषाशास्त्रं व्यापकः विषयः अस्ति किन्तु संस्कृतं तस्मिन् विषये मूर्धनि तिष्ठति इति।

२०१९-१२-०८ रविवासरः (2019-12-08 Sunday)

विश्वः (The whole world)

मां विश्वः पश्यति ह्रीमनुभवामि तस्मादिदानीं बहिर्न गच्छामि।
सर्वादीनि सर्वनामानि (१.१.२७) इति सूत्रेण सह एका सूची अस्ति यस्यां पञ्चत्रिंशत् शब्दाः सन्ति येषां सर्वनामानि इति सञ्ज्ञा भवति। विश्वः तेषु एकोऽस्ति।विश्वः विश्वा विश्वम् इति त्रिषु लिङ्गेषु त्रिषु वचनेषु च अस्य शब्दस्य रूपाणि भवितुमर्हन्ति।
विश्वः विश्वौ विश्वे
विश्वम् विश्वौ विश्वान्
विश्वेन विश्वाभ्याम् विश्वैः
विश्वस्मै विश्वाभ्याम् विश्वेभ्यः
विश्वस्मात् विश्वाभ्याम् विश्वेभ्यः
विश्वस्य विश्वयोः विश्वेषाम्
विश्वस्मिन् विश्वयोः विश्वेषु
हि विश्व हे विश्वौ हे विश्वे

२०१९-१२-०७ शनिवासरः (2019-12-07 Saturday)

सच्चिदानन्दाः महोपाध्यायाः शेल्डन्पोलोकमहाभागाः (Professor Sheldon Pollock)

एतेषां महोपाध्यायानां What is South Asian Knowledge Good for? इति व्याख्यानविषये किञ्चिद् लिखामि। (http://crossasia-repository.ub.uni-heidelberg.de/3183/1/SAIP_2014_1-1.pdf)

SheldonPollock
Professor Sheldon Pollock

अत्र South Asian इति भारतीयः इति करोमि। इदं व्याख्यानं लेखरूपे २०१४वर्षे प्रकाशितमस्ति।
महाभागाः भारतीयज्ञानस्य द्विधा विभाजनं कुर्वन्ति। वस्तुतः ज्ञानम् (objective, the knowledge that outsiders have about India) पौरुषेयं ज्ञानम् (subjective, the knowledge that Indians have about themselves). महाभागाः कथयन्ति ये जनाः पश्चिमसंस्थाभ्यः बहिः कदापि नागच्छन् ते कदाचिद् मन्यन्ते भारतस्य लौकिकज्ञानस्य योगदानमिदानीं प्रचलति विश्वे शून्यमेव अस्ति इति। इदं न महाभागानां मतमस्ति किन्तु अन्येषाम्। महाभागाः एकस्य वेबरवर्यस्य मेकोलेवर्यस्य च वचांसि उद्धरन्ति। व्याख्याने यद् जर्मनभाषायामस्ति तस्य अनुवादः मया गुगलस्य अनुवादयन्त्रेण कृतः।

महोपाध्यायाः कथयन्ति यथा भारतीयाः स्वज्ञानं विषये मन्यन्ते तथा ते न मन्यन्ते किन्तु ते मन्यन्ते कानिचिद् क्षेत्राणि सन्ति यत्र भारतस्य ज्ञानं विश्वस्मै लाभकरं भवितुम् शक्नोति। ते भारतस्य ज्ञानस्य द्वे उदाहरणे ददति सन्धिविश्लेषणम् साहित्येषु रसाः च।

मम मते तेषां अस्मिन् व्याख्याने प्रमुखं वाक्यमस्ति, “What the region does provide is a record of the achievements of human consciousness, equaled by few other areas of inquiry in its richness and duration, and which thereby allows us to frame strong hypotheses about the nature of that consciousness and the conditions of its transformation.”
प्रगल्भं चिन्तयामि अपि महाभागाः consciousness इत्यस्य किमर्थं कुर्वन्ति? यथा ते अत्र किमपि व्याख्यानं विना consciousness इति वदन्ति तथा ते मन्यन्ते वयं सर्वे consciousness इति किम् इति सम्यग् अवबोधयामः एव। मन्ये तैः consciousness इत्यस्य निरूपणं कर्तव्यम्। इदं निरूपणं विना व्याख्यानस्य मुख्यवाक्यस्य प्रभावः उपयोगोऽपि नास्ति।

महाभागाः स्पष्टीकुर्वन्ति इदं ज्ञानं पूर्वं भारतस्य आसीत् किन्तु इदानीं कोऽपि अस्य विश्लेषणं कर्तुं शक्नोति। अन्यच्च यथा महाभागाः विश्वविद्यालयेषु संस्कृतस्य भारतीयविषयानां च विभागानां चर्चामस्मिन् व्याख्याने कुर्वन्ति मन्ये महाभागाः शोधकर्तॄणाम् आयोजनं विभागव्यवस्था च ज्ञानादपि अधिकं मन्यन्ते। महोपाध्यायाः भारतीयं ज्ञानम् आद्रियन्ते किन्तु दृढं मन्यन्ते शोधकार्यं भारतात् बहिः सुव्यवस्थितेषु विश्वविद्यालयेषु एव कर्तुं शक्यते इति। इदं ते न शब्देषु कथयन्ति किन्तु मन्ये व्याख्यानस्य अयमेकः प्रमुखः भागः अस्त्येव।

२०१९-१२-०६ शुक्रवासरः (2019-12-06 Friday)

कल्पते (Becomes Fit)

कृप्  (क्लृप्) भ्वादिगणीयः आत्मनेपदी अकर्मकः वेट् धातुः।
कॢपिसम्पद्यमाने चतुर्थी वक्तव्या इति वार्तिकोऽस्ति चतुर्थी सम्प्रदाने (२.३.१३) इति सूत्रेण सह।
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते॥गीता २।१५॥ (becomes fit for immortality)
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते।
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते॥गीता १४।२६॥ (becomes fit for Brahma state)
आयुर्यज्ञेन कल्पतां प्राणो यज्ञेन कल्पतां चक्षुर्यज्ञेन कल्पताम् इति यजुर्वेदे नवमे अध्याये एकविंशे श्लोके। अत्र यज्ञेन तृतीयास्ति न चतुर्थी। कथम्?

भट्टमहाभागाः लिखन्ति – कलृपि यज्ञस्य सम्पद्यमनत्वं सम्पद्यमाने न विवक्षितम्। आयुरादीनां हेतुत्वमेव विवक्षितमायुरादीनां सामर्थ्ये। तथा च, यज्ञेन हेतुना, आयुः समर्थं भवतु, प्राणः समर्थो भवतु, चक्षुः स्वकार्ये समर्थं भवतु इत्यर्थः विवक्षितः। न तु यज्ञः आयुरूपेण सम्पद्यमानो भवतु इत्यादिरूपेण। तदैव आयुषे यज्ञः कल्पतामिति प्रयोगः। यज्ञः एव आयुः सम्पद्यते चेदेव तथा प्रयोगः। क्लृपि संपद्यमाने चेति। क्लृपीति सप्तमी। सम्पत्तिः=विकारात्मना उत्पत्तिः। परिणाम इति यावत्। क्लृपिधातौ प्रयुज्यमाने सति संपद्यमानेऽर्थे वर्तमानाच्चतुर्थी वाच्येत्यर्थः। भक्तिरिति। ज्ञानात्मना परिणमते इत्यर्थः।

२०१९-१२-०५ गुरुवासरः (2019-12-05 Thursday)

बोईङ्ग-७८७ (Boeing 787)

ह्योऽहं प्राध्यापकेन विद्यावाचस्पतिना तारिकवर्येण सह अमिलम्। सः अलीगढमुस्लिमविश्वविद्यालये वैद्युतौद्योगिकीविभागे प्राध्यापकोऽस्ति। सः विद्यावाचस्पतये उपाधये रोल्स्-रोयस्-समावायेन सह बोईङ्ग-७८७ इति यानस्य विद्युद्व्यवस्थायै शोधमकरोत्। सः अकथयत् प्रायः अयं विमानः द्वादशलक्षं वाटमितं विद्युद्बलम् (1.2 MW electrical power) उपभुनक्ति इति। सा विद्युदूर्जा (electrical energy) प्रायः अत्र चतुःशताय पञ्चशताय गृहेभ्यः पर्याप्तमस्ति। सा ऊर्जा केवलं यात्रिणां सुविधायै अस्ति उड्डयनाय तु तैलौर्जा अतिरिक्ता अस्त्येव।

२०१९-१२-०४ बुधवासरः (2019-12-04 Wednesday)

श्वेतानां प्रभुत्वं क्षयति (White-man’s influence is diminishing)

अत्र दिसम्बरमासस्य प्रथमायां तिथौ ग्रीष्मर्तोरारम्भो भवतु इति श्वेताः शासति। अहं दृढं जाने तस्मिन् दिवसे प्रचण्डः घर्मः भवत्येव। अहं सदैव कथयामि ऋतुरपि श्वेतेभ्यः बिभेति इति तस्माद् दिसम्बरमासस्य प्रथमे दिवसे प्रकृतिः ऋतोः उपस्कुरुते।
अस्मिन् वर्षे तथा नाभवत्। दिसम्बरमासस्य प्रथमदिवसः द्वितीयदिवसोऽपि शीतेन गृहीतः। तस्माद् मन्ये श्वेतानां प्रभुत्वं क्षयति। ऋतुरपि स्वच्छन्देनाचरति न तेषां शासनं स्वीकरोति।

Sunday may have marked the official start of summer, but winter has returned to the area with snow falling overnight.

SnowatPerisher2Dec2019
Perisher 1 Dec 2019 (https://www.canberratimes.com.au/story/6520686/snow-marks-the-start-of-summer/)

२०१९-१२-०३ मङ्गलवासरः (2019-12-03 Tuesday)