मातुः स्मरति (Remembers of mother)

अधीगर्थदयेशां कर्मणि॥२.३.५२॥
अनेन सूत्रेण मातुः स्मरति इति वाक्ये मातुः इति षष्ठीविभक्तौ अस्ति। किन्तु ईश्वरचन्द्रः लिखति कर्म की विवक्षा न होने पर ही प्रकृत सूत्र में कहे गये धातुं के कर्म में षष्ठी होती है। विवक्षा की दशा में द्वितीया होती है। यथा – मातरं स्मरति।
कर्म की विवक्षा इति सम्यग् न बोधामि।

२०१८-१२-३१ सोमवासरः (2018-12-31 Monday)

Advertisements

सः गम्यमानः दृश्यते (He who is going is seen)

गम्यमानः = गम् + यक् + शानच् + सुँ
तेन सः गम्यमानः दृश्यते। उसके द्वारा वह जाने वाल देखा जा रहा है। By him is seen he who is going.
अपि अयम् अनुवादः सम्यग् अस्ति?

२०१८-१२-३० रविवासरः (2018-12-30 Sunday)

चिकीर्षति (Wishes to do)

तदत्र दयानिधेरनन्ततेजसस्तेऽयं जनः काञ्चिदाज्ञा चिकीर्षति। सप्तमोच्छ्वासः दशकुमारचरितं महाकविदण्डिना विरचितम्।
चिकीर्षति – लट्लकारः परस्मैपदी प्रथमपुरुषः एकवचनम्
डुकृञ् करणे तनादि: उभयपदी अनिट् सकर्मकः ड्वित् ञित्
कृ (आदिर्ञिटुडवः (१.३.५), हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
कृ सन् (धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा (३.१.७))
कृ स (हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
कृ स लट् (वर्तमाने लट् (३.२.१२३))
कृ स ल् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
कृ स तिप् (तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (३.४.७८))
कृ स ति (हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
कृ कृ स ति (सन्यङोः (६.१.९), एकचो द्वे प्रथमस्य (६.१.१))
कर् कृ स ति (उरत् (७.४.६६))
क कृ स ति (हलादिः शेषः (७.४.६०))
क कॄ स ति (अज्झनगमां सनि (६.४.१६))
क किर् स ति (ॠत इद्धातोः (७.१.१००), उरण् रपरः (१.१.५१))
क कीर् स ति (हलि च (८.२.७७))
च कीर् स ति (कुहोश्चुः (७.४.६२))
चि कीर् स ति (सन्यतः (७.४.७९))
चिकीर्षति (हलन्ताच्च (१.२.१०), आदेशप्रत्यययोः (८.३.५७))

२०१८-१२-२९ शनिवासरः (2018-12-29 Saturday)

सिष्णासामि (Want to take bath)

यद्यपि नद्यां निस्नातोस्मि तथाप्यस्यां सरस्यां सिष्णासामि। यद्यपि मैं नदी में खूब नहा चुका हूँ तथापि इस झील में स्नान करना चाहता हूँ। वाक्य १४ – वाक्यमुक्तावली, चारुदेव शास्त्रि, १९५४.
सिष्णासामि – लट्लकारः परस्मैपदी उत्तमपुरुषः एकवचनम्
स्ना [ ष्णा शौचे १०५२ ] अदादि: परस्मैपदी अनिट् अकर्मकः षोपदेशः
स्ना (धात्वादेः षः सः (६.१.६४))
स्ना सन् (धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा (३.१.७))
स्ना स (हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
स्ना स लट् (वर्तमाने लट् (३.२.१२३))
स्ना स ल् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
स्ना स मिप् (तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (३.४.७८))
स्ना स मि (हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
स्ना सामि (अतो दीर्घो यञि (७.३.१०१))
स्ना स्ना सामि (सन्यङोः (६.१.९), एकचो द्वे प्रथमस्य (६.१.१))
सा स्ना सामि (हलादिः शेषः (७.४.६०))
स स्ना सामि (ह्रस्वः (७.४.५९))
सि स्ना सामि (सन्यतः (७.४.७९))
सिष्णासामि (आदेशप्रत्यययोः (८.३.५७), रषाभ्यां नो णः समानपदे (८.४.१))

२०१८-१२-२८ शुक्रवासरः (2018-12-28 Friday)

पञ्चषाः (Five or six)

शूराः सन्ति सहस्रशः प्रतिपदं विद्याविदोऽनेकशः
सन्ति श्रीपतयोऽप्यपास्तधनदास्तेऽपि क्षितौ भूरिशः।
किन्त्वाकर्ण्य निरीक्ष्य चान्यमनुजं दुःखार्दितं
यन्मनस्ताद्रूप्यं प्रतिपद्यते जगति ते सत्पुरुषाः पञ्चषाः॥
अपास्त thrown off (dethroned), धनदाः Kuber, क्षितौ on the earth
यन्मनस्ताद्रूप्यं प्रतिपद्यते – whose heart has become in that form
पञ्चषाः – five or six
पञ्चषाः इति केन सूत्रेण अस्ति जानाति चेत् सूचयतु।

२०१८-१२-२७ गुरुवासरः (2018-12-27 Thursday)

रुदादिभ्यः सार्वधातुके॥७.२.७६॥ (In the group rud, etc., when saarvadhaatuka is there)

स्वप्  ञिष्वपँ शये अदादि: परस्मैपदी अनिट् अकर्मकः रुदादिः षोपदेशः ञीत् अदित्। 
रुदादिभ्यः सार्वधातुके॥७.२.७६॥ अनुवृत्त्या सह सूत्रम् अस्ति रुदादिभ्यः सार्वधातुके। इट् वलादेः इति।
स्वपिति स्वपितः स्वपन्ति
स्वपिषि स्वपिथः स्वपिथ
स्वपिमि स्वपिवः स्वपिमः
स्वपितु स्वपिताम् स्वपन्तु
स्वपिहि स्वपितम् स्वपित
स्वपानि स्वपाव स्वपाम
रुदश्च पञ्चभ्यः॥७.३.९८॥ अनुवृत्त्या सह सूत्रम् अस्ति रुदः च पञ्चभ्यः ईट् अपृक्ते सार्वधातुके।
अड् गार्ग्यगालवयोः॥७.३.९९॥ अनुवृत्त्या सह सूत्रम् अस्ति अट् गार्ग्यगालवयोः रुदः च पञ्चभ्यः अपृक्ते सार्वधातुके।
अस्वपत्/अस्वपीत् अस्वपिताम् अस्वपन्
अस्वपः/अस्वपीः अस्वपितम् अस्वपित
अस्वपम् अस्वपिव अस्वपिम

२०१८-१२-२६ बुधवासरः (2018-12-26 Wednesday)

ईयुषः (of who has gone)

इति विचिन्त्य स जातु मिमङ्क्षया बहुजलां सरितं समुपाययौ ।
जलमगाहत तत्र समग्रहीत् जलचरश्चरणे जलमीयुषः॥श्रीमाधवीयश्रीशङ्करदिग्विजयसारः ५-६१॥
मिमङ्क्षया – desirous to take a bath
Having thought this, desirous of taking a bath he went to a river with a lot of water. Of him who went and dived in the water, there a water creature (crocodile) from the leg in the water.
ईयुषः – पुँल्लिङ्गः षष्ठिविभक्तिः एकवचनम्
इ॒ण् गतौ [१०२५] अदादिः परस्मैपदी अनिट् सकर्मकः णित्
इण् (भूवादयो धातवः (१.३.१))
इ (हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
इ लिँट् ( लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः (३.४.६९), परोक्षे लिट् (३.२.११५))
इ ल् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
इ क्वसुँ (क्वसुश्च (३.२.१०७))
इ वस् (लशक्वतद्धिते (१.३.८), उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), तस्य लोपः (१.३.९))
इ इ वस् (लिटि धातोरनभ्यासस्य (६.१.८), एकचो द्वे प्रथमस्य (६.१.१))
ई इ वस् (दीर्घ इणः किति (७.४.६९))
ई इ इ वस् (वस्वेकाजाद्घसाम् (७.२.६७))
ई य् इ वस् (इणो यण् (६.४.८१))
ईयिवस् ङस् (कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६), स्वौजसमौट्छष्टाभ्यांभिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्यांभ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् (४.१.२))
ईयिवस् अस् (लशक्वतद्धिते (१.३.८), तस्य लोपः (१.३.९))
ईय् इ उ अ स् अस् (वसोः सम्प्रसारणम्‌ (६.४.१३१))
ईय् इ उ स् अस् (सम्प्रसारणाच्च (६.१.१०८))
ईय् उ स् अस् – अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः भैमीव्याख्याप्रथमभागः पृ ४६७
ईय् उ स् अः (ससजुषो रुः (८.२.६६), उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), तस्य लोपः (१.३.९), खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५))
ईयुषः (आदेशप्रत्यययोः (८.३.५७))

२०१८-१२-२५ मङ्गलवासरः (2018-12-25 Tuesday)