स्वापत्यानि उपदिशतु (Teach to your own children)

गत गुरुवासरे भारतस्य गण्तन्त्रदिवसे ओस्ट्रेलियादिवसे अपि मम मित्राणि सिडनीनगरतः अस्मान् मेलितुम् आगच्छन्।
समाजः इदृषः समृद्धः अस्ति तथापि जनाः कथं दुःखिताः सन्ति अस्मिन् विषये वयं वार्तालापं कुर्मः स्म। मया कथितं जनाः बहिर्मुखिनः सन्ति न तु अन्तर्मुखिनः तस्मात् अन्यानाम् अनुवर्तनं कृत्व दुःखिताः सन्ति इति। तैः अन्यानाम् अनुकरणं न कर्तव्यम् इति। स्वगुणान् एव वर्धनं कुर्वन्तु इति। विलियमराजीववर्याभ्याम् इदं श्रुतं तत् परं विलियमवर्येन उक्तं कथं भवान् स्वापत्यानि इमम् उपदेशं न ददाति। अन्यान् उपदेशनं पूर्वं स्वापत्यानि उपदिशतु इति। तदन्तरं पश्यतु यदि ते भवतः उपदेशान् शृण्वन्ति इति।

२०१२-०१-३१ मङ्गलवासरः (2012-01-31 Tuesday)

आहरति (She brings)

आ + हृ इत्यस्य धातोः अर्थः अस्ति to bring, to fetch.
सा पुस्तकानि आहरति। तौ भोजनम् आहरतः। ते वस्त्राणि आहरन्ति।
अपि त्वं मम कृते फलानि आहरसि? युवां किम् आहरथः? यूयं मम भोजनं कदा आहरथ?
अहं कन्दुकम् आहरामि। आवां यानं कुत्रापि न आहरावः। वयं बालकान् आहारामः।

२०१२-०१-३० सोमवासरः (2012-01-30 Monday)

तद्धितः (Taddhita Suffixes)

तेभ्यः प्रयोगेभ्यः हिताः इति तद्धिताः। (पृष्ठः ४५१ – बृहत् अनुवाद-चन्द्रिका चक्रधर नौटियाल `हंस॑ मोतीलाल बनारसीदास।)
नैर्वाचनिकप्रचारः सम्प्रति परां काष्ठां भजते। (संस्कृतवार्ताः २०१२-०१-२६ सायम्)
अहं मन्ये नैर्वाचनिकः इति निर्वाचनम् इति शब्दात् तद्धितप्रत्ययेन भवति।

२०१२-०१-२९ रविवासरः (2012-01-29 Sunday)

यत् धातुः (yat – to strive)

ह्यः प्रमोदवर्येण यत् इति धातुः प्रयुक्तः। यत् इति भ्वादिगणीयः अत्मनेपदी धातुः अस्ति।
लट्लकार-रूपाणि
यतते यतेते यतन्ते
यतसे यतेथे यतध्वे
यते यतावहे यतामहे
लृट्लकारे यतिष्यते इत्यादयः।
लङ्लकार-रूपाणि
अयतत अयतेताम् अयतन्त
अयतथाः अयतेथाम् अयतध्वम्
अयते अयतावहि अयतामहि
यातकः-तिका, यत्यम्, यत्नः, आयत्तः, आयत्तवान्, यतिः, यतमानः।
यतितव्यम्, यतनीयम्, यत्यम्, यतितुम्, यतयितुम्, यतित्वा, यतयित्वा, प्रयत्य।
ईषच्चेतः, दुश्चेतः, सुचेतः।

२०१२-०१-२८ शनिवासरः (2012-01-28 Saturday)

सांस्कृतिकरिक्थम् (Cultural Inheritance)

२६-०१-२०१२तमस्य गण्तन्त्रदिवसस्य संस्कृतसमाचरे अस्ति भारतस्य समृद्धं वैविध्यपूर्णं सांस्कृतिकरिक्थं प्रस्तोष्यते इति। रिक्थं इति शब्दः उपयोगी शब्दः अस्ति।
रिक्थग्राहम् – inheriting property, रिक्थजातम्  – collected estate (of a deceased person), रिक्थभागी  – an heir, रिक्थभाक् – an heir.
http://newsonair.nic.in/Text-nsd-Bulletins-schedule.asp

२०१२-०१-२७ शुक्रवासरः (2012-01-27 Friday)

अनुवादः (Translation)

हमें समाज की बुराइयों को दूर करने का यत्न करना चाहिए। (पृष्ठः ४७१ – बृहत् अनुवाद-चन्द्रिका, चक्रधर नौटियाल `हंस॑ मोतीलाल बनारसीदास।)
अस्माभिः समाजस्य दोषाः अपाकर्तुं प्रयत्नं कर्तव्याः।
अपि अयम् अनुवादः समीचीनमस्ति? अस्य अनुवादस्य अन्यान् विकल्पान् अपि कृपया ज्ञापयतु।

२०१२-०१-२६ गुरुवासरः (2012-01-26 Thursday)

शैत्यम् औष्णम् च (Coldness and Warmth)

अद्यत्वे केन्बरानगरे रात्रौ शैत्यम् किन्तु दिवसे औष्णम् अस्ति तस्मात् समयित्वं न भवति।

२०१२-०१-२५ बुधवासरः (2012-01-25 Wednesday)

केनेषितम् (Missioned by Whom)

केनेषितं पतति प्रेषितं मनः। केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः।
केनेषितां वाचमिमां वदन्ति। चक्षुः शोत्रं क उ देवो युनक्ति॥केनोपनिषद्.१॥
By whom missioned falls the mind shot to its mark? By whom yoked moves the first life-breath forward on its paths? By whom impelled is this word that men speak? What god set eye and ear to their working? (Translation by Sri Aurobindo)
युज् इति धातुः to join अर्थे प्रयुज्यते किन्तु तस्य अन्यः अर्थः to set to work अपि अस्ति। तस्मिन् अर्थे अत्र युज् इत्यस्य धातोः उपयोगः अस्ति।

२०१२-०१-२४ मङ्गलवासरः (2012-01-24 Tuesday)

नौकाविहारम् (Boating)

अद्य प्रातःकाले आकाशः मेघाच्छादितः आसीत् जलं च वर्षति स्म। तस्मात् वयं निश्चयम् अकुर्म प्रत्यागमिष्यामि यतो हि अत्र किञ्चित् अपि कर्तुं न शक्नुमः इति। किन्तु किञ्चित् अग्रे गत्वा सूर्यदेवस्य दर्शनम् अभवत् तस्मात् वयं परिवर्त्य उमम् (wharf) अगच्छाम। तत्र भाटनौकाम् आदाय समुद्रे नौकाविहाराय अगच्छाम। त्रिहोरापर्यन्तं विहारं कृत्वा सिडनीनगरं प्रति अगच्छाम। तत्र दिव्यांशुः स्वकार्याय अगच्छत्। सिडनीनगरे मीतावर्यायाः दन्तपरीक्षा अभवत् तत् परं वयं केन्बरानगरम् आगच्छाम। इति अवकाशः पूर्णः।

२०१२-०१-२३ सोमवासरः (2012-01-23 Monday)