वज्रपाषाणात् वज्रमणिः (From stones to diamond)

पञ्चनवतिः प्रतिशताः अफ्रिकामहाद्विपे खनिताः वज्रपाषाणाः डुबईनगरं प्राप्य अन्ते सूरतनगरं आगच्छन्ति। तत्र ते वज्रपाषाणाः वज्रमणयः भवन्ति। न जाने कथं ते वज्रपाषाणाः ऋजवः अफ्रिकामहाद्विपात् सुरतनगरं न आयान्ति?
https://edition.cnn.com/videos/business/2019/12/19/global-gateway-dubai-diamond-exchange-lon-orig.cnn-business/video/playlists/intl-stories-worth-watching/

२०२०-०९-३० बुधवासरः (2020-09-30 Wednesday)

व्यज्यन्ते (Reveal)

स्वाङ्गसंयोगिनः पाशाः दैत्यानां वारुणा यथा।
व्यज्यन्ते विजिगीषूणां द्रव्याणां शक्तयस्तथा॥२७ वाक्यपदीये साधनसमुद्देशः॥
वि + अन्जूँ (व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु (to make clear, show, represent, characterize, join) रुधादिः परस्मैपदी सकर्मकः वेट्) + यक् + झ = व्यजन्ते। अन्जूँ इति अनिदितः धातुः यस्मात् किति तस्मात् नकारलोपः।
वि + अन्जूँ + क्त + सुँ = व्यक्तः। क्त इति कित् अतः अनिदितां हलः उपधायाः क्ङिति (६.४.२४) इति सूत्रेण नकारलोपः तत्परं चोः कुः (८.२.३०) इत्यनेन जकारस्य गकारः कृत्वा खरि च (८.४.५५) इत्यनेन ककारः।
अञ्ज् इत्यस्य लट्लकाररूपाणि
अनक्ति अङ्क्तः अञ्जन्ति (भैमी द्वितीयभागे ५४१तमे पृष्ठे)
अनक्षि अङ्क्थः अङ्क्थ
अनज्मि अञ्ज्वः अञ्ज्मः
अत्र श्नान्नलोपः (६.४.२३), श्नसोरल्लोपः (६.४.१११) सूत्रे स्मर्तव्ये।

२०२०-०९-२९ मङ्गलवासरः (2020-09-29 Tuesday)

शाधि माम् (Instruct me)

शासुँ इति अदादिगणिनौ द्वौ धातू स्तः एकः आत्मनेपदी अन्यः परस्मैपदी।
शासुँ इच्छायां आशासितश्च नमोवाकं प्रशास्महे इति उत्तररामचरितम्।
शासुँ अनुशिष्टौ शिष्टः शास्त्रं च शाधि मां त्वां प्रपन्नम् इति गीता।

२०२०-०९-२८ सोमवासरः (2020-09-28 Monday)

किन्तमां विद्यालयेषु सः आध्यापयत् (In which (best) school did he teach?)

किमेत्तिङव्ययघादाम्वद्रव्यप्रकर्षे (५.४.११)
किम्-एत्-तिङ्-अव्ययेभ्यः घ (तरप् तमम् इति) इति अस्ति चेत् तस्मात् प्रकर्षः इति अर्थे (excellence, eminence, superiority) आमुँ प्रत्ययः प्रयुज्यते। आमुँ इति प्रत्यान्ताः शब्दाः अव्ययसंज्ञकाः भवति
उदाहराणि – किन्तरां किन्तमां प्राह्णेतरां प्राह्णेतमां अपराह्णेतरां अपराह्णेतमां पचतितरां पचतितमाम् उच्चैस्तराम् उच्चैस्तमाम्।

२०२०-०९-२७ रविवासरः (2020-09-27 Sunday)

शस् इति धातुत्रयम् (shas three dhaatus)

शसिँ इच्छायाम् आशांसे शसुँ हिंसायां शस्त्राणि।
शंसुँ स्तुतौ प्रशस्ते कर्मणीति प्रयोगत्रयम्॥

२०२०-०९-२६ शनिवासरः (2020-09-26 Saturday)

शीतम् उपयाति (Winter Visits)

केनबरावासिनः न शीतं मानेनामन्त्रयन्।
कथं स्तुतं तमुपयातमद्य नायाति पुनः॥
आमन्त्रयन् bid farewell

२०२०-०९-२५ शुक्रवासरः (2020-09-25 Friday)

आशंसे आशासे वा (I hope)

शासुँ इच्छयाम् अदादिः आत्मनेपदी सकर्मकः सेट्। अयं धातुः नित्यम् आङ् इति उपसर्गकूर्वकः एव प्रयुज्यते।
आशास्ते आशासाते आशासते
आशास्से आशासाथे आशाध्वे
आशासे आशास्वहे आशास्महे
शँसि इच्छायाम् भ्वादिः आत्मनेपदी सकर्मकः सेट्। अयं धातुः प्रायः आङ् इति उपसर्गकूर्वकः एव प्रयुज्यते।
आशंसते आशंसेते आशंसन्ते
आशंससे आशंसेथे आशंसध्वे
आशंसे आशंसावहे आशंसामहे

२०२०-०९-२४ गुरुवासरः (2020-09-24 Thursday)

निद्राणः (Slept)

नि + द्रा + क्त + सुँ = निद्राणः। अत्र संयोगादेरातो धातोर्यण्वतः (८.२.४३) इति सूत्रेण निष्ठातः नकारादेशः तत्परम् अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि (८.४.२) नकारस्य णकारः।

वञ्चयित्वा कृशान् पौरान् निद्राणान् निशि राघवः।
वाह्यमानं सुमन्त्रेण रथमारुह्य चागमत्॥रामोदन्तम् २.७॥

अगमत् – गमॢँ गतौ भ्वादिः परस्मै॰ सक॰ अनिट् लुङ्॰ प्र॰ एक॰
वञ्च् (चुरादिः to cheat) + क्त्वा,  वह् (भ्वादिः to carry) + णिच् + शानच्, आ + रुह् (भ्वादिः to rise) + ल्यप्
कृशः – weak, निद्राणः नि द्रा क्तः – sleeping,  निश् – night

Deceiving the dejected citizens sleeping at night, Raghava departed in a chariot driven by Sumantra.

२०२०-०९-२३ बुधवासरः (2020-09-23 Wednesday)

तेन उदितः किन्तु सा वदितुमैच्छत् (He said but she wanted to talk)

वचिस्वपियजादीनां किति (६.१.१५) इति सूत्रेण किति वद् इति धातोः व् इत्यस्य सम्प्रसारणं भवति तस्मात् वद् + क्तः = उदितः किन्तु वद् + तुमुन् = वदितुम्।

२०२०-०९-२२ मङ्गलवासरः (2020-09-22 Tuesday)

अश्नुते अश्नामि (He reaches, I eat)

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते।
न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति॥गीता ३.४॥
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम्।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥गीता ५.२१॥
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥गीता ६.२८॥
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति।
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः॥गीता ९.२६॥
यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत्।
यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम्॥गीता ९.२७॥
अश् अशूँ व्याप्तौ सङ्घाते च स्वादिः आत्मनेपदी सकर्मकः धातुः यः to pervade, fill, penetrate, to reach, go or come to, arrive at, attain to इति अर्थेषु प्रयुज्यते।
अश् अशँ भोजने क्र्यादिः परस्मैपदी सकर्मकः धातुः to eat, to consume इति अर्थे प्रयुज्यते।

२०२०-०९-२१ सोमवासरः (2020-09-21 Monday)