वित्तवर्षमवसितम् (Financial Year Ended)

अद्य वित्तवर्षस्यान्तिमो दिवसोऽस्ति। न जाने कथमद्य मध्याह्ने कोऽपि देवात्मा मयि प्राविशत्। तस्य प्रेरणयाहं ममायकरप्रसङ्गे यानि कानि पत्राणि मम सकाशे सन्ति तेषां सङ्कलम् आरब्धम्। रात्रौ केनापि मित्रेण वहोट्स्-एप् इति माध्यमेन क्रीडायै आमन्त्रितः तेषु पत्रेषु ये ये राशयः सन्ति तान् एकस्मिन् आलेखे प्रवेशितुं नाशक्नवम्। एकं पत्रं ते श्वः एव जालपत्रे स्थापयिष्यन्ति च। तत्पत्रं विहाय मम सकाशे आयकरसम्बन्धीनि सर्वाणि पत्राणि सन्ति।

२०२०-०६-३० मङ्गलवासरः (2020-06-30 Tuesday)

सचेताः (Conscious)

अर्जुन उवाच
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन।
इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥गीता ११.५१
चिराय चिन्तयामि कथं सचेताः न तु सचेतः इति? अयं सचेताः इति शब्देन अर्जुनः विशिष्यते किन्तु अर्जुनः इति तु पुल्ँलिङ्गः शब्दः सचेताः इति कथं पुल्ँलिङ्गोऽस्ति इति मम मनसि प्रश्न आसीत् यतो हि सर्वं रामः रामौ रामाः इति आधारेण चिन्तयामि।
प्रातिपदिकमस्ति सचेतस् इति सचेतस् + सुँ इत्यत्र अत्वसन्तस्य चाधातोः (६.४.१४) सूत्रेण सचेतास् + स् अत्र हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् (६.१.६८) इत्यनेन एकस्य सकारस्य लोपः ततः अन्यस्य सकारस्य विसर्जनीयः। अस्मात् सचेताः रूपं सिद्धम्।

२०२०-०६-२९ सोमवासरः (2020-06-29 Monday)

पराभवोऽप्युत्सव एव मानिनाम् (Defeat is also a festival for the honourable)

ननु सर्वप्राणिसाधारण्यामापदि का परिदेवनेत्यत्राह –
द्विषन्निमित्ता यदियं दशा ततः समूलमुन्मूलयतीव मे मनः।
परैरपर्यासितवीर्यसम्पदां पराभवोऽप्युत्सव एव मानिनाम्॥किरातार्जुनीयम् १.४१॥
क्योंकि आपकी यह दुरवस्था शत्रुकृत है इसलिये मेरे मन को मानों जड से उखाड रही है अर्थात् मन तो अत्यन्त वेचैन कर रही है। शत्रुओं के द्वारा जिनके पराक्रम नष्ट नहीं किये गये हैं ऐसे मानियों के (लिये) दैवकृत आपत्ति भी उत्सव के समान है, मानहानि दुःसह है आपत्ति नहीं। श्रीबदरीनारायणमिश्रेण कृतः अनुवादः।
द्विषत् + निमित्ता = द्विषन्निमित्ता इति द्विषन्तः निमित्तं यस्याः सा इति बहुव्रीहिसमासः।
द्विषोऽमित्रे (३.२.१३१) अनेन सूत्रेण द्विषन् निमित्ता दशा इति शत्रुणा कृता इयं दशा इति न कोऽपि द्वेष्ट्रा (this condition is due to the enemies and not due to people who hate)।
न जाने इदं सूत्रं द्विषन् इत्यस्य अर्थं नियन्तुम् अस्ति वा शतृशानचयोः शतृ इत्यस्य एव प्रसङ्गः भवेत् इति यतो हि द्विष् इति उभयपदी धातुरस्ति।

२०२०-०६-२८ रविवासरः (2020-06-28 Sunday)

कलानिपुणाः संस्कृतज्ञाः च (Artists and Sanskrit Scholars)

यैः इमानि जालपत्राणि कल्पितानि तेभ्यः कलानिपुणेभ्यः संस्कृतज्ञेभ्यः नमः।
कृष्णमाचर्ययोगमन्दिरं योगवैशारदी Principal Yoga textshttps://kymyogavaisharadi.org
अद्वैतशारदा दक्षिणाम्नाय श्रीशारदापीठम्, शृङ्गेरीhttps://advaitasharada.sringeri.net
सायणाचार्यस्य भाषया सह ऋग्वेदःhttp://rigveda.sanatana.in/
वन्दे मातरम्https://vmlt.in/

२०२०-०६-२७ शनिवासरः (2020-06-27 Saturday)

आहूयताम् (Call)

राजा — रैवतक, सेनापतिस्तावदाहूयताम्। (अभिज्ञानशाकुन्तले द्वितीयेऽङ्के)
आहूयताम् – कर्मणि आत्मनेपदी लोट्लकारः प्रथमपुरुषः एकवचनम्।
ह्वे + यक् + त (सार्वधातुके यक् (३.१.६७)), (वचिस्वपियजादीनां किति (६.१.१५))- वच् स्वप् यज् वप् वह् वस् वद् वेञ् ह्वेञ् श्वि व्येञ्), (अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः (७.४.२५))) इति सूत्रैः आहूयताम् इति। अत्र तिङ्-प्रत्यायानां या प्रक्रियास्ति सा न प्रदत्ता अस्ति।

२०२०-०६-२६ शुक्रवासरः (2020-06-26 Friday)

द्यौः (Heaven)

द्यौः इत्यस्मिन् जनाः वस्तुमिच्छन्ति। यावत् पृथ्वीं द्यौः नागच्छति तावत् दिवं प्रति प्रस्थानस्य एकः उपायः अस्ति। द्यौः इत्यस्य सिद्धिः द्रष्टव्या।
दिव् सुँ -> दि औ स् -> द्यौः।
अत्र द्यौः इत्यस्मात् दिव औत् (७.१.८४), षष्ठी स्थानेयोगा (१.१.४९), स्थानेऽन्तरतमः (१.१.५०), अलोऽन्त्यस्य (१.१.५२), ङिच्च (१.१.५३), आदेः परस्य (१.१.५४), अनेकालशित्सर्वस्य (१.१.५५), स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ (१.१.५६) इति सुत्राणाम् अवबोधनं भवति। इमानि सूत्राणि अवगम्य दिवं प्रति गन्तुं शक्यम्।

२०२०-०६-२५ गुरुवासरः (2020-06-25 Thursday)

घोषः (A herdsman)

हैयङ्गवीनमादाय घोषवृद्धानुपस्थितान्।
नामधेयानि पृच्छन्तौ वन्यानां मार्गशाखिनाम्॥रघुवंशम् १.४५
हैयङ्गवीनम् घृतम् आदाय उपस्थितान् घोषवृद्धान् तौ पृच्छन्तौ वन्यानां वनमार्गस्य शाखिनां वृक्षानां नामधेयानि नामानि (पृच्छन्तौ तौ जग्मतुः अगच्छतः)।

२०२०-०६-२४ बुधवासरः (2020-06-24 Wednesday)

नार्द्रम् (Not wet)

अदसोऽसेर्दादु दो मः (८.२.८०) अत्र मुनिः कथयति अदस् इति शब्दः यदा असन्तोऽस्ति तदा इति। कथम् अदस् इति सकारस्य विना भविष्यति। प्रथमं वारं पठित्वा चिन्तितं मुनिः कथयति यदा जलमार्द्रं न भविष्यति तदा इति। मुनिः जलं अनार्द्रं करोत्येव।
एकमन्यं सूत्रमस्ति त्यादादीनामः (७.२.१०२) येन सकारः गच्छति तस्य स्थाने अकारः आगच्छति। तस्मिन् सति अतो गुणे (६.१.९७) इत्यनेन अदस् इति अद भवति। तदा अदसोऽसेर्दादु दो मः इति कार्यं करोति यस्मात् अमू अमी इत्यादयः।

२०२०-०६-२३ मङ्गलवासरः (2020-06-23 Tuesday)

अग्निः (Fire)

ऋग्वेदस्य प्रथममण्डलस्य प्रथमसूक्तस्य प्रथममन्त्रस्य सायणाचार्यस्य भाष्ये आगतानि इमानि वाक्यानि बोधामि तस्मात् हृष्यामि। तं हर्षं भवद्भिः सह विभाजयामि (भजँ विश्राणने चुरादिः उभयपदी सकर्मकः सेट्)।

शाकपूणिनामको निरुक्तकारो धातुत्रयादग्निशब्दनिष्पत्तिं मन्यते । इत इण् गतौ । धा २४-३६ । इति धातुः । अक्तोऽञ्जूव्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु । धा । २९-२१ । इति धातुः । दग्भो दह भस्मीकरणे । धा २३-२२ । इति धातुः नीतो णीञ् प्रापणे । धा २२-५ । इति धातुः । अग्निशब्दो ह्यकारगकारनिशब्दानपेक्षमाण एतिधातोरुत्पन्नादयनशब्दादकारमादत्ते । अनक्तिधातुगतस्य ककारस्य गकारादेशं कृत्वा तमादत्ते । यद्वा। दहतिधातुजन्यात् दग्धशब्दात् गकारमादत्ते। नीरिति नयतिधातुः । स च ह्रस्वो भूत्वा परो भवति । ततो धातुत्रयं मिलित्वाग्निशब्दो भवति । यज्ञभूमिं गत्वा स्वकीयमङ्गं नयति काष्ठदाहे हविष्पाके च प्रेरयतीति समुदायार्थः ।

केसरवर्णेनाभूषितम् (Decorated with Kesari)

शिरांसि दत्तान्यसिभ्योऽरङ्गारेषु देहा हुताः।
केसरवर्णेन तदैवाभूषितानि शिरांसि।

तलवारों पे सर वार दिये
अंगारों में जिस्म जलाया है
तब जा के कहीं हमने सर पे
ये केसरी रंग सजाया है

२०२०-०६-२१ रविवासरः (2020-06-21 Sunday)