Updates from Srinivasa Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Srinivasa 9:42 pm on August 22, 2018 Permalink | Reply  

    प्रत्यवायः (Decrease, Contrary Result, Opposite Conduct) 

    प्रत्यवायः, पुं, (प्रत्यवाय्यते इति . प्रति + अव +अय गतौ + घञ् . (कल्पद्रुमे)

    १। प्रत्यवायो विघ्न उपद्रवं भयं वा

    कुमारेणापि बहुप्रत्यवायेऽस्मिन्प्रदेशे कुतुहलिना न चिरं स्थातव्यम् (नागानन्दे चतुर्थे अङ्के)

    कुमार को भी कुतूहलवश इस त्रासजनक स्थान पर अधिक समय नहीं रुकना चाहिये ।

    २। प्रत्यवायो विपरीताचरणम्

      उत्तमानुत्तमान्  गच्छन् हीनान् हीनांश्च वर्जयन् ।  सज्जनस्तु श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन दुर्जनताम् ।

    सज्जन जो उत्तम जनों के संगम में रहता है और हीन जनों को वर्जित करता है  श्रेष्ठता प्राप्त करता है, परन्तु विपरीत आचरण से सज्जन भी  दुर्जन बन जाता है ।

    ३। प्रत्यवायो विपरीतः परिणामः

    नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते।

    स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ।। गीता २.४० ।।

    मनुष्यलोकमें इस समबुद्धिरूप धर्मके आरम्भका नाश नहीं होता इसके अनुष्ठानका उलटा फल भी नहीं होता और इसका थोड़ासा भी अनुष्ठान (जन्ममरणरूप) महान् भयसे रक्षा कर लेता है। (अनुवाद – स्वामी रामसुखदास) 

    ४। प्रत्यवायो विपरीतः परिणामः

    कियन्तः सन्ति तादृशाः संस्कृतानुरागिणो ये धर्मभावनया कर्त्तव्यबुद्ध्या तत्त्वार्थज्ञानाधिगमाय वा संस्कृतभाषाध्ययने प्रवृत्ताः । एवं सुकरमेतद्वक्तुं यत् त्रिभाषासूत्रं संस्कृतभाषाध्ययने प्रत्यवायरूपमेव, न तु साधकम् । त्रिभाषासूत्रेणानेन आङ्ग्लभाषाप्रचारे महत्साहाय्यमदायि इति निर्विवादम् । राष्ट्रभाषायाः कृते प्रान्तीयभाषाणां च कृते मार्गः प्रशस्यते, परं संस्कृतस्य कृते मार्गावरोध एवाविर्भाव्यते ।      (डा॰ कपिलदेव द्विवेदी)

    कितने इस प्रकार के संस्कृत के अनुरागीगण हैं जो धर्मभावना से या कर्त्तव्यबुद्धि से या फिर तत्वज्ञान के समझ के लिये संस्कृत के अध्ययन में प्रवृत्त रहते हैं । यह कहना सरल है कि (इस प्रकार के लोगों को) त्रिभाषासूत्र संस्कृत भाषा के अध्ययन के विषय में साधक होने के बजाय विपरीत फलदायी है । यह भी निर्विवाद है कि इस त्रिभाषासूत्र ने अंग्रेज़ी के प्रचार में महत् सहायता प्रदान की है। यह राष्ट्रभाषा के लिये एवं प्रान्तीय भाषाओं के लिये दिग्दर्शक है जबकि संस्कृत के लिये केवल रास्ते का काँटा ही प्रतीत होता है ।

    २०१८-०८-२२ बुधवासरः (2018-08-22 Wednesday)

     

    Advertisements
     
    • jyotiraj1959 3:59 am on August 23, 2018 Permalink | Reply

      सुन्दरम् ☺️

      • 4qafk3m8 4:58 am on August 24, 2018 Permalink | Reply

        चतुर्थी टिप्पणी कौतुकजनिका। कस्मात् पुस्तकादुद्धृता? संस्कृताध्ययनं प्रत्यवायं किमर्थं पर्यवस्यति?

        • Srinivasa 8:40 pm on August 24, 2018 Permalink

          इमानि वाक्यानि आचार्यस्य कपिलदेवद्विवेदीवर्यस्य निबन्धशतकमित्याख्ये संग्रहे अन्तर्गते ‘त्रिभाषासूत्रं संस्कृतं च’ इत्याख्ये निबन्धात् उद्धृतानि ।

    • 4qafk3m8 9:34 am on August 25, 2018 Permalink | Reply

      धन्यवादः।

  • Srinivasa 7:59 am on June 8, 2018 Permalink | Reply  

    Dillagi (दिल्लगी) 

    ह्यः मया ‘दिल्लगी’ इत्याख्यं चलचित्रं दृष्टम् । अस्मिन् चलचित्रे मुख्याभिनेता धर्मेन्द्रः संस्कृताध्यापकभूमिकां रूपयति । तस्य नाम स्वर्णकमलः । अभिनेत्री हेममालिनी फूलरेणुनाम्नीं रसायनाचार्यां नटयति ।  रसरसायनोरिव तयोर्मध्ये प्रणयः सम्भवति । सम्पूर्णं कथानकं एकस्मिन् महिलामहाविद्यालयस्य अन्तरस्थः एव घटते।

    स्वर्णकमलः महाकविकालिदासविरचितान् काव्यान् बालिकाः पाठयति । सः तु पदे पदे सर्वेभ्यः कालिदाससूक्तीः श्रावयति । एकदा सः छात्रावासे विशिष्टकक्षायां (Special Class) मेघदूतं पाठयति। पश्यतु –

     

    श्लोकस्तु अत्रास्ति।

    स्ते लीलाकमलमलके बालकुन्दानुविद्धं

    नीता लोध्रप्रसवरजसा पाण्डुतामानने श्रीः ।
    चूडापाशे नवकुरवकं चारु कर्णे शिरीषं
    सीमन्ते च त्वदुपगमजं यत्र नीपं वधूनाम् ॥     (उत्तरमेघः २)

    हे मेघ! जिस अलकापुरी में सुन्दरियाँ छः ऋतुओं के फूलों से शृङ्गार करती हैं जैसे कि उनके हाथों में लीलाकमल, अलकों में माध्यपुष्पों का गुम्फन, मुख में लोध्रपुष्पों के पराग से उज्ज्वल शोभा, केशपाशों में नूतन कुरवक पुष्प और सीमन्त (माँग) में तुम्हारे आगमन से उत्पन्न कदम्ब पुष्प रहता है ।।२।।

    २०१८-०६-०७ गुरुवासरः (2018-06-07 Thursday)

     

     

     
  • Srinivasa 11:38 am on March 17, 2018 Permalink | Reply  

    पिहित (closed, concealed, covered) 

    पिहितशब्दं ‘closed’ अथवा ‘terminated’ इत्यर्थे दूरदर्शने प्रसारिते अद्यतनायां संस्कृतवार्त्तायां उपयुक्तम् । ‘भारतीयरिसर्वबैङ्केन व्यावसायिकऋणार्थमुद्घोषणपत्रस्य प्रणाली पिहिता – Reserve Bank of India has terminated the system of LoU for trade credits.

    पश्यतु –

    पिहितशब्दः अपिहित इत्यपि दृश्यते । अपिहित इत्यस्य रूपस्य सिद्धिः एवमस्ति।
    अपि (उपसर्ग) + धा (धातु) + क्त प्रत्यय —>
    अपि हि क्त (दधातेर्हिः ७।४।४२)। दधातेरङ्गस्य ‘हि’ इत्ययमादेशो भवति तकारादौ किति प्रत्यये परतः ।
    अपिहितः इति रूपम् ।

    एवं सति कथं अल्लोपसहितपिहित इति रूपं सिद्ध्यति? अत्र वयं अव्ययादाप्सुपः (२।४।८२) इत्येतं स्मरामः। यद्यपि अस्य सूत्रस्य प्रवृत्तिः ‘तत्र शालायाम्’, ‘तत्र शालायाम्’, ‘कृत्वा’, ‘हृत्वा’ इत्यादीनां सिद्ध्यर्थं भवति तथापि पारम्परिकेषु वृत्तीषु तत्प्रदेशे पठिते कारिकाश्लोके अल्लोपप्रमाणं दृश्यते ।

    वष्टि भागुरिरल्लोपम् अवाप्योरुपसर्गयोः ।
    आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ।।

    अत्रस्थानि उदाहरणानि वगाहः, अवगाहः, पिधानम्, अपिधानम् ।

    पिधानम्, अपिधानम् – अपिपूर्वकस्य धाधातोः (डुधाञ् धारणपोषणयोः) ल्युटि युवोरनाकौ (७।१।१) इत्यनेन अनादेशविभक्तिकार्यानन्तरं ‘अपिधान’ मिति प्रयोगः सिद्धः ।

    तथैव पिहित-अपिहित, वगाह-अवगाह, वतंस-अवतंस इत्यादयः ।

    केचित् पिधानशब्दसिद्ध्यर्थं अर्धर्चादिगणपाठं दर्शयन्ति । पश्यतु अर्धर्चाः पुंसि च (२।४।३१)। पठिते गणे केवलं पिधानशब्दः दृश्यते न तु वगाहवतंसेत्यादयः । एतेषां सिद्ध्यर्थं पुरातनवैयाकरणं भागुरिवर्यमनुसृत्य अस्माभिः अल्लोपः करणीयः ।

    भाषायामपि ‘भिज्ञ – अभिज्ञ’ इति अल्लोपः दृश्यते इति नारायणप्रसादवर्येणापि उक्तम्।

    (वर्तते)

    २०१८-०३-१४ बुधवासरः (2018-03-14 Wednesday)

     
    • Himanshu Pota 5:03 pm on March 17, 2018 Permalink | Reply

      धन्यवादः। मयापि अपिहितं पिहितं इत्यिदं चिन्तितम्। विशदीकरणाय धन्यवादः।

  • Srinivasa 1:10 pm on July 30, 2017 Permalink | Reply  

    किरातार्जुनीयम् प्रथमः सर्गः – अन्तर्जालशिक्षा 

    व्योमसंस्कृतपाठशालायाः जालपृष्ठे किरातार्जुनीयकाव्यस्य प्रथमसर्गस्य अन्तर्जालपाठाः उपलब्धाः । सम्प्रति तमिळभाषामाध्यमेन इमं महाकाव्यमध्येतुं शक्नुवन्ति तमिळभाषिणः। अध्यापिका विशालाक्षीवर्या अस्मै परोपकाराय अस्माकं धन्यवादानि पूर्णरूपेण अर्हतीति नात्र संशयः ।
    http://www.sanskritfromhome.in/course/kiratarjuniyam-sarga1

    २०१७-०७-२९ शनिवासरः (2017-07-29 Saturday)

     
  • Srinivasa 7:26 am on July 21, 2017 Permalink | Reply  

    गीतामाध्यमेन संस्कृतम् 

    मम सब्रह्मचारी शङ्करवर्यः गतत्रयवर्षेभ्यः भगवद्गीतां   शाङ्करसम्प्रदायप्रवेशव्याख्यामाध्यमेन पाठयति । सः सदैव माम् पृच्छति स्म – छात्राः कथं गीतापठनार्थं संस्कृतशिक्षां प्राप्नुवन्ति? अपि तदर्थं कोऽपि पुस्तकोऽस्ति?

    ये हिन्दीभाषां न जानन्ति तेभ्यः प्रयोजनीयं पुस्तकमेकं मया दृष्टः।  अस्मिन् पुस्तके सर्वे दृष्टान्ताः गीतायाः हितोपदेशाद्वा उद्धृताः। अत्र पश्यतु –

    http://amzn.to/2uf3e7I

    २०१७-०७-२० गुरुवासरः (2017-07-20 Thursday)

     
    • Himanshu Pota 3:24 pm on July 21, 2017 Permalink | Reply

      भवान् शङ्करवर्यस्य प्रश्नं न सम्यग् अवागच्छत्। मन्ये सः पृच्छति अपि अस्ति किमपि निःशुल्कपुस्तकं येन संस्कृतशिक्षणं सम्भवति इति।

  • Srinivasa 7:25 am on July 18, 2017 Permalink | Reply  

    बिडाले गते क्रीडन्ति मूषकाः (When the cat's away, the mice will play) 

    गतशुक्रवासरे पोटावर्यः फ़्रान्सदेशे टूलूसनगर्यां पर्यटनं कुर्वन् मया सह चलभाषसंभाषणं अकुर्वत् । तदनन्तरं बेल्जियम्देशे ब्रसल्सनगरात् मम चलभाषोपकरणे एक: अपराद्धसंदेशोऽपि तेन प्रेषितः। तद्पश्चाद् मुम्बई उड्डयनकेन्द्रात् देवानाम्प्रियः पुनरेकं वारं तेन स्मृतः। अधुना बरोडानगरे स्व मात्रा सार्धं क्वचिद् कालं अत्र विरमति इत्यपि श्रूयते । एवं सति इदं वृत्तपत्रमपि इन्दुरहिततारागणमिव दृश्यते । अतः अहमद्य लिखामि।

    २०१७-०७-१७ सोमवासरः (2017-07-17 Monday)

     
    • Himanshu Pota 3:35 pm on July 18, 2017 Permalink | Reply

      क्रीडा इति कर्तव्या किन्तु संस्कृतेन सह क्रीडा न शोभते। कथं सेल् इति कथं मिस्डकाल् इति? इदृशाः प्रयोगाः हातव्याः कदापि न कर्तव्याः।

  • Srinivasa 3:18 pm on February 5, 2017 Permalink | Reply  

    रमुँ क्रीडायाम् (to delight, to satisfy) 

    पोटामहोदयः कथयति – र॒मुँ॒ क्रीडायाम् इति भ्वादिगणीयः आत्मनेपदी अनिट् धातुः अस्ति किन्तु विरम् इति सोपसर्गीयः धातुः परस्मैपदी अस्ति। रम् इति धातोः परस्मैपदरूपमपि क्वचित् दृश्यते । पश्यतु –

    मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
    कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ गीता १०.९ ॥

    भगवान् रामानुजः गीताभाष्ये ‘तुष्यन्ति च रमन्ति च’ इत्यस्य व्याख्यायां ‘वक्तारस्तद्वचनेनानन्यप्रयोजनेन तुष्यन्ति, श्रोतारश्च तच्छ्रवणेनानवधिकातिशयप्रियेण रमन्ते’ इत्युक्त्वान्। अनेन ‘रमन्ति’ इति आर्षपरस्मैपदमिति श्रीभाष्यकारविवरणेनसूचितमिति रसास्वादाख्यटिप्पणकर्त्रा वीरराघवाचार्येण महादेशिकेनोक्तम् ।

    २०१७-०२-०४ शनिवासरः (2017-02-04 Saturday)

     
  • Srinivasa 3:49 pm on January 18, 2017 Permalink | Reply  

    समुद्रतीरे हिमांशुवर्यः 

    अस्मिन् मासप्रारम्भे अत्र भवान् हिमांशुवर्यः सपरिवारः समुद्रतीरे परिभ्रमणाय अगच्छत् । वयं सर्वे अत्रभवतः शुभेच्छवः अचिन्तयन् – किं करोति समुद्रतीरे अत्र भवान्? प्रायः लोके सर्वे समुद्रतीरे निधानाय स्वल्पावकाशाय स्वदिनचर्य्यां शिथिलीकर्तुं च गच्छन्ति। परन्तु नायं भद्रः निधानं जानाति नायं च येन केन प्रकारेण श्रमपरिहारं कर्तुं वाञ्छति । तर्हि कथमयं समुद्रतीरे गतवान्?

    पामरजनाः समुद्रतीरावकाशे तरन्ति, यथेष्टं खादन्ति, कालक्षेपाय शृङ्गारोपन्यासान् पठन्ति च। यदा किञ्चिदपि कर्तुं नास्ति तदा पीठे बुद्धावतारमिव उपविशन्तः सर्वान् स्थावरान् च जङ्गमान् एकेन विशिष्टेन शुद्धजाड्येन निर्वर्णयन्तः सन्ति । एवं सति किं करोति हिमांशुवर्यः समुद्रतीरे?

    भ्रान्ताः वयं हिमांशुवर्यमन्तरेण ज्ञातुं किमधुना करवाणीति स्थिताववकाशे वयं ईमेयिलकोष्ठे पत्रमेकं प्राप्तवन्तः। पत्रे एकं चित्रमपि आसीत् येन सर्वं स्पष्टीकृतः अस्मभ्यं च हर्षः सञ्जातः। किमासीत् अस्मिन चित्रे?

    यदा अयं भद्रः अवकाशे अगच्छत् तदैवासीत् अस्माकं चेतस्सु – नास्तिखल्वसाध्यं नाम तपसाम् । किमतः परमाश्चर्यं यदत्र भवान् समुद्रतीरेऽपि संस्कृताध्ययनमेव करोति? स्थाने खलु अस्माकं प्रत्ययः ।

    ईमेयिलमाध्यमे प्राप्तः चित्रमिदमालोकितमस्माभिरदृष्टपूर्वकम् । हिमांशुवर्यः अवकाशेऽपि व्याकरणाध्ययनमेव करोति स्म। पश्यतु

    img_3506

    २०१७-०१-१७ मङ्गलवासरः (2017-01-17 Tuesday)

     
  • Srinivasa 10:51 am on January 17, 2017 Permalink | Reply  

    नवजोतस्य कांग्रेसे पुनर्प्रवेशः 

    अद्य क्रिकेटक्रीडकचरः नवजोतसिंहः कांग्रेसे पुनः प्राविशत् । आजन्मकांग्रेससेवकोऽहं स्वगेहे पुनः प्रविशामीत्यपि तेन न्यगदितः । सः केवलं द्विवर्षपूर्वे ‘कांग्रेसपक्षः मुन्न्याः कुत्सिततरः’ इत्यनिन्ददिति अस्मिन् वृत्तपत्रे अस्माभिः लिखित: । पश्यतु http://bit.ly/2jDp6DR

    धिक् इमं निर्लज्जं धिक् कांग्रेसदलं च ।

    २०१७-०१-१६ सोमवासरः (2017-01-16 Monday)

     
    • Himanshu Pota 11:22 pm on January 17, 2017 Permalink | Reply

      नवजोतः स्वपितृगृहं प्राप्तः। तस्मात् का लज्जा। अथ च – लज्जां त्यक्त्वा सुखी भवेत्। तथा च – जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गात् अपि गरीयसी। भाजपदलं स्वर्गः अस्ति किन्तु नवजोतः स्वनिवासाभिमुखोऽस्ति। न तस्य मनः स्वर्गे रम्यते। यथा सः सुखी भवेत् तथा ईश्वरः कुर्यात् इति मे प्रार्थना।

  • Srinivasa 5:00 pm on November 13, 2016 Permalink | Reply  

    असु क्षेपणे (to throw) – 3 

    परा असु

    परास्तम् – निराकृतम् = प्रत्युक्तम्

    परास्तवसुधा सुधाधिवसति  – त्यक्तवसुन्धरा चिरमधिवसति   (कि ५।२७)

    परास्त –  निराकृत

    अप असु

    अपास्यात् – जह्यात् (छोड़ दें)

    चीराण्यपास्याज्जनकस्य कन्या नेयं प्रतिज्ञा मम दत्तपूर्वा।

    यथासुखं गच्छतु राजपुत्री वनं समग्रा सह सर्वरत्नैः  (रा २।३८।६)

    जनक की पुत्री अपने वल्कलवस्त्र त्याग दें। मैं ने यह प्रतिज्ञा पहले नहीं की। राजपुत्री अपने  समस्त आभरणादियों के साथ यथासुख वनप्रस्थान करें ।

     

    (वर्तते)

    २०१६-११-१२ शनिवासरः (2016-11-12 Saturday)

     

     
    • Yume 8:09 pm on November 17, 2016 Permalink | Reply

      Hello!! Could you please write paraspar devo bhava and yatha atra tatha anyatra in sanskrit for me please :))

c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel