अशू (to obtain, to accumulate)

अशू व्याप्तौ संघाते च (फैलना, राशि करना, ढेर करना)

स्वादिगण, सकर्मक, सेट्, आत्मनेपदी धातु – अश्नुते, अश्नुवाते, अश्नुवते इति।

अत्यन्तं सुखं अश्नुते – अपरिमितं सुखं प्राप्नोति ।  (गीता ६।२८)

विद्यया अमृतं अश्नुते – आत्मज्ञानेन आनन्दानुभवलक्षणं प्राप्नोति । (ईशोपनिषद् ११)

साहसं अश्नुवानः – साहसं कुर्वन्  (वरदराजपञ्चाशत् २)

 

२०१९-०४-१२ शनिवासरः (2019-04-12 Saturday)

 

 

 

 

 

Advertisements

प्रत्यवायः (Decrease, Contrary Result, Opposite Conduct)

प्रत्यवायः, पुं, (प्रत्यवाय्यते इति . प्रति + अव +अय गतौ + घञ् . (कल्पद्रुमे)

१। प्रत्यवायो विघ्न उपद्रवं भयं वा

कुमारेणापि बहुप्रत्यवायेऽस्मिन्प्रदेशे कुतुहलिना न चिरं स्थातव्यम् (नागानन्दे चतुर्थे अङ्के)

कुमार को भी कुतूहलवश इस त्रासजनक स्थान पर अधिक समय नहीं रुकना चाहिये ।

२। प्रत्यवायो विपरीताचरणम्

  उत्तमानुत्तमान्  गच्छन् हीनान् हीनांश्च वर्जयन् ।  सज्जनस्तु श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन दुर्जनताम् ।

सज्जन जो उत्तम जनों के संगम में रहता है और हीन जनों को वर्जित करता है  श्रेष्ठता प्राप्त करता है, परन्तु विपरीत आचरण से सज्जन भी  दुर्जन बन जाता है ।

३। प्रत्यवायो विपरीतः परिणामः

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते।

स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ।। गीता २.४० ।।

मनुष्यलोकमें इस समबुद्धिरूप धर्मके आरम्भका नाश नहीं होता इसके अनुष्ठानका उलटा फल भी नहीं होता और इसका थोड़ासा भी अनुष्ठान (जन्ममरणरूप) महान् भयसे रक्षा कर लेता है। (अनुवाद – स्वामी रामसुखदास) 

४। प्रत्यवायो विपरीतः परिणामः

कियन्तः सन्ति तादृशाः संस्कृतानुरागिणो ये धर्मभावनया कर्त्तव्यबुद्ध्या तत्त्वार्थज्ञानाधिगमाय वा संस्कृतभाषाध्ययने प्रवृत्ताः । एवं सुकरमेतद्वक्तुं यत् त्रिभाषासूत्रं संस्कृतभाषाध्ययने प्रत्यवायरूपमेव, न तु साधकम् । त्रिभाषासूत्रेणानेन आङ्ग्लभाषाप्रचारे महत्साहाय्यमदायि इति निर्विवादम् । राष्ट्रभाषायाः कृते प्रान्तीयभाषाणां च कृते मार्गः प्रशस्यते, परं संस्कृतस्य कृते मार्गावरोध एवाविर्भाव्यते ।      (डा॰ कपिलदेव द्विवेदी)

कितने इस प्रकार के संस्कृत के अनुरागीगण हैं जो धर्मभावना से या कर्त्तव्यबुद्धि से या फिर तत्वज्ञान के समझ के लिये संस्कृत के अध्ययन में प्रवृत्त रहते हैं । यह कहना सरल है कि (इस प्रकार के लोगों को) त्रिभाषासूत्र संस्कृत भाषा के अध्ययन के विषय में साधक होने के बजाय विपरीत फलदायी है । यह भी निर्विवाद है कि इस त्रिभाषासूत्र ने अंग्रेज़ी के प्रचार में महत् सहायता प्रदान की है। यह राष्ट्रभाषा के लिये एवं प्रान्तीय भाषाओं के लिये दिग्दर्शक है जबकि संस्कृत के लिये केवल रास्ते का काँटा ही प्रतीत होता है ।

२०१८-०८-२२ बुधवासरः (2018-08-22 Wednesday)

 

Dillagi (दिल्लगी)

ह्यः मया ‘दिल्लगी’ इत्याख्यं चलचित्रं दृष्टम् । अस्मिन् चलचित्रे मुख्याभिनेता धर्मेन्द्रः संस्कृताध्यापकभूमिकां रूपयति । तस्य नाम स्वर्णकमलः । अभिनेत्री हेममालिनी फूलरेणुनाम्नीं रसायनाचार्यां नटयति ।  रसरसायनोरिव तयोर्मध्ये प्रणयः सम्भवति । सम्पूर्णं कथानकं एकस्मिन् महिलामहाविद्यालयस्य अन्तरस्थः एव घटते।

स्वर्णकमलः महाकविकालिदासविरचितान् काव्यान् बालिकाः पाठयति । सः तु पदे पदे सर्वेभ्यः कालिदाससूक्तीः श्रावयति । एकदा सः छात्रावासे विशिष्टकक्षायां (Special Class) मेघदूतं पाठयति। पश्यतु –

 

श्लोकस्तु अत्रास्ति।

स्ते लीलाकमलमलके बालकुन्दानुविद्धं

नीता लोध्रप्रसवरजसा पाण्डुतामानने श्रीः ।
चूडापाशे नवकुरवकं चारु कर्णे शिरीषं
सीमन्ते च त्वदुपगमजं यत्र नीपं वधूनाम् ॥     (उत्तरमेघः २)

हे मेघ! जिस अलकापुरी में सुन्दरियाँ छः ऋतुओं के फूलों से शृङ्गार करती हैं जैसे कि उनके हाथों में लीलाकमल, अलकों में माध्यपुष्पों का गुम्फन, मुख में लोध्रपुष्पों के पराग से उज्ज्वल शोभा, केशपाशों में नूतन कुरवक पुष्प और सीमन्त (माँग) में तुम्हारे आगमन से उत्पन्न कदम्ब पुष्प रहता है ।।२।।

२०१८-०६-०७ गुरुवासरः (2018-06-07 Thursday)

 

 

पिहित (closed, concealed, covered)

पिहितशब्दं ‘closed’ अथवा ‘terminated’ इत्यर्थे दूरदर्शने प्रसारिते अद्यतनायां संस्कृतवार्त्तायां उपयुक्तम् । ‘भारतीयरिसर्वबैङ्केन व्यावसायिकऋणार्थमुद्घोषणपत्रस्य प्रणाली पिहिता – Reserve Bank of India has terminated the system of LoU for trade credits.

पश्यतु –

पिहितशब्दः अपिहित इत्यपि दृश्यते । अपिहित इत्यस्य रूपस्य सिद्धिः एवमस्ति।
अपि (उपसर्ग) + धा (धातु) + क्त प्रत्यय —>
अपि हि क्त (दधातेर्हिः ७।४।४२)। दधातेरङ्गस्य ‘हि’ इत्ययमादेशो भवति तकारादौ किति प्रत्यये परतः ।
अपिहितः इति रूपम् ।

एवं सति कथं अल्लोपसहितपिहित इति रूपं सिद्ध्यति? अत्र वयं अव्ययादाप्सुपः (२।४।८२) इत्येतं स्मरामः। यद्यपि अस्य सूत्रस्य प्रवृत्तिः ‘तत्र शालायाम्’, ‘तत्र शालायाम्’, ‘कृत्वा’, ‘हृत्वा’ इत्यादीनां सिद्ध्यर्थं भवति तथापि पारम्परिकेषु वृत्तीषु तत्प्रदेशे पठिते कारिकाश्लोके अल्लोपप्रमाणं दृश्यते ।

वष्टि भागुरिरल्लोपम् अवाप्योरुपसर्गयोः ।
आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ।।

अत्रस्थानि उदाहरणानि वगाहः, अवगाहः, पिधानम्, अपिधानम् ।

पिधानम्, अपिधानम् – अपिपूर्वकस्य धाधातोः (डुधाञ् धारणपोषणयोः) ल्युटि युवोरनाकौ (७।१।१) इत्यनेन अनादेशविभक्तिकार्यानन्तरं ‘अपिधान’ मिति प्रयोगः सिद्धः ।

तथैव पिहित-अपिहित, वगाह-अवगाह, वतंस-अवतंस इत्यादयः ।

केचित् पिधानशब्दसिद्ध्यर्थं अर्धर्चादिगणपाठं दर्शयन्ति । पश्यतु अर्धर्चाः पुंसि च (२।४।३१)। पठिते गणे केवलं पिधानशब्दः दृश्यते न तु वगाहवतंसेत्यादयः । एतेषां सिद्ध्यर्थं पुरातनवैयाकरणं भागुरिवर्यमनुसृत्य अस्माभिः अल्लोपः करणीयः ।

भाषायामपि ‘भिज्ञ – अभिज्ञ’ इति अल्लोपः दृश्यते इति नारायणप्रसादवर्येणापि उक्तम्।

(वर्तते)

२०१८-०३-१४ बुधवासरः (2018-03-14 Wednesday)

किरातार्जुनीयम् प्रथमः सर्गः – अन्तर्जालशिक्षा

व्योमसंस्कृतपाठशालायाः जालपृष्ठे किरातार्जुनीयकाव्यस्य प्रथमसर्गस्य अन्तर्जालपाठाः उपलब्धाः । सम्प्रति तमिळभाषामाध्यमेन इमं महाकाव्यमध्येतुं शक्नुवन्ति तमिळभाषिणः। अध्यापिका विशालाक्षीवर्या अस्मै परोपकाराय अस्माकं धन्यवादानि पूर्णरूपेण अर्हतीति नात्र संशयः ।
http://www.sanskritfromhome.in/course/kiratarjuniyam-sarga1

२०१७-०७-२९ शनिवासरः (2017-07-29 Saturday)

गीतामाध्यमेन संस्कृतम्

मम सब्रह्मचारी शङ्करवर्यः गतत्रयवर्षेभ्यः भगवद्गीतां   शाङ्करसम्प्रदायप्रवेशव्याख्यामाध्यमेन पाठयति । सः सदैव माम् पृच्छति स्म – छात्राः कथं गीतापठनार्थं संस्कृतशिक्षां प्राप्नुवन्ति? अपि तदर्थं कोऽपि पुस्तकोऽस्ति?

ये हिन्दीभाषां न जानन्ति तेभ्यः प्रयोजनीयं पुस्तकमेकं मया दृष्टः।  अस्मिन् पुस्तके सर्वे दृष्टान्ताः गीतायाः हितोपदेशाद्वा उद्धृताः। अत्र पश्यतु –

http://amzn.to/2uf3e7I

२०१७-०७-२० गुरुवासरः (2017-07-20 Thursday)

बिडाले गते क्रीडन्ति मूषकाः (When the cat's away, the mice will play)

गतशुक्रवासरे पोटावर्यः फ़्रान्सदेशे टूलूसनगर्यां पर्यटनं कुर्वन् मया सह चलभाषसंभाषणं अकुर्वत् । तदनन्तरं बेल्जियम्देशे ब्रसल्सनगरात् मम चलभाषोपकरणे एक: अपराद्धसंदेशोऽपि तेन प्रेषितः। तद्पश्चाद् मुम्बई उड्डयनकेन्द्रात् देवानाम्प्रियः पुनरेकं वारं तेन स्मृतः। अधुना बरोडानगरे स्व मात्रा सार्धं क्वचिद् कालं अत्र विरमति इत्यपि श्रूयते । एवं सति इदं वृत्तपत्रमपि इन्दुरहिततारागणमिव दृश्यते । अतः अहमद्य लिखामि।

२०१७-०७-१७ सोमवासरः (2017-07-17 Monday)