श्लोकः – A Verse

कुतो धर्मक्रियाविघ्नः सतां रक्षितरि त्वयि ।

तमस्तपति धर्मांशौ कथमाविर्भविष्यति ।। शाकुन्तलम् ५।१४ ।।

When you are the protector of the righteous, how can there be obstacles to religious performances? When the Sun is shining, how can darkness make its appearance?

 

२०१९-१२-२२ रविवासरः (2019-12-22 Sunday)

 

प्रार्थना – Prayer

अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि ।

शद्धा च नो मा विगमन्मा च याचिष्म कञ्चन ।। महाभारते शान्तिपर्वणि २९।११४।।

अर्थ (एक सच्चे गृहस्थ की प्रार्थना है) – हमें बहुत सा अन्न  प्राप्त हो (हम बहुत सा अन्न पकायें), हमें बहुत से अतिथि प्राप्त हों। हमारी श्रद्धा बनी रहे और हम किसी से माँगें नहीं ।

अत्र विगमत् याचिष्म इत्येतयोः लुङि अडभावः ‘न माङ्योगे’ इत्यनेन साधु इति अवगच्छामि । अपि सोपसर्गधातावपि इत्थं अडभावः सिध्यतीति मम प्रश्नः ।  कोऽपि प्राज्ञः मां बोधयतु ।

२०१९-१२-२१ शनिवासरः (2019-12-21 Saturday)

 

बहुजनप्रसादनीतिः – एकं निराकरणम् (Majoritarianism – A Refutation)

> नेतारः समाजस्य हितं विहाय अल्पसङ्ख्यकानेव प्रसादयिष्यन्ति

प्रथमं अल्पसंख्यकानां प्रसादात् समाजस्य हानिर्भवतीति पोटावर्येण जल्पितम्। इदन्न सत्यम् । वस्तुतः बहुसंख्यकानां प्रसादमेव समाजाय हानिकारकमस्तीति नात्र संशयः। द्वितीयविश्वमहायुद्धे जर्मनीदेशे बहुसंख्यककुधर्म एव न्यूनाद्न्यूनं षड्लक्षजनानां हत्यायाः कारणमासीदिति सुविदितमेव । तथैव स्टालिनस्य शासने रूसमहादेशे अपि एककोटिजनानां हत्या साम्यवाददलस्य बहुसंख्यकनीतेरभवत् । अल्पसंख्यकप्रसादात् समाजस्य अपकारो वा जीवहानिर्वा  कुत्र अभवत् इति पोटावर्यः कथयतु।

किं बहुना, बहुसंख्यकप्रसादनीतिः समाजं ऐकाधिपत्यं प्रति प्रसभं नयतीति राजनीतिशास्त्रज्ञाः । ऐकाधिपत्येन समाजस्य प्रजातन्त्रस्य च विनाशो भवति।

प्रजातन्त्रं सजातीयजनेषु प्रादुरभवदिति मया उक्तमिति विपर्यस्यति पोटावर्यः। बहुजनहितनीतिः सजातीयजनेषु प्रादुरभवदिति मया कथितम्। बहुजनहितनीतिः राजतन्त्रे वा प्रजातन्त्रे वा हिटलरस्टालिन् प्रभृतीनां ऐकाधिपत्ये वा भवितुं शक्नोतीति मे मतिः ।

> यथा साम्प्रतं प्रजातन्त्रं प्रचलति तस्मिन् मिश्रसमाजस्य शासनं न सम्भवति।

कोऽत्र सन्दर्भः? सम्प्रति प्रजातन्त्रे प्रातिनिधिकशासननिर्वाचने मिश्रसमाजशासनं सम्भवितुं शक्नोतीति सम्विधानस्य प्रतिज्ञा । अत्र पोटावर्यः किं कथितुमिच्छतीति नाहमवगच्छामि ।

> तस्य समाजस्य समावेशो न युक्तो यस्य समाजस्य न्यायशास्त्रम् उप मानवमस्ति

आधुनिकेषु समाजेषु बहवः अल्पसंख्यकसमुदायाः सन्तीति स्पष्टम् । तर्हि कतममधिकृत्य स एवं वदतीति स्पष्टीकरोतु ।

अन्ततः प्रजातन्त्रे सार्वजनिकमताधिकारनीतौ प्रातिनिधिकशासने वा दोषन्यूनतादयः सन्ति चेत् तेषां संशोधनं कर्त्तव्यम्।

बुद्धिमन्तः विवेकिनः विदग्धाः सन्तः अपि बहवः किमर्थं एतन्नावगन्तुं शक्नुवन्तः?

२०१९-१२-१७ मङ्गलवासरः (2019-12-17 Tuesday)

 

 

Philology – A Refutation

Indology has been described, for all time to come, as the language used by Indologists to communicate among themselves. Philology then has got to be one of its parts of speech. It’s not the queen of sciences as the ideologues among Indologists would make it out to be. Quite the contrary. The crest jewel of Indology i.e., cognate nature of Sanskrit and the European languages such as Latin and Greek, won’t buy a scholar in the Indian universe today  even a cup of lukewarm dal. What relevance then did it have before Independence?  Only that the hegemonists kept preaching it. What relevance does it have today – only that the hegemonists of the current day would continue to preach it as their way of preserving hegemony.

The theory of cognate languages was used to maintain the fiction that although Indians and Europeans belonged to one race in the misty past, the Hindoos had lost their vigour owing to caste, myth and ritual and their focus on spiritualism as opposed to materialism. Cognate languages went together with the notion of original homelands. This came in handy to project a notion of legitimacy to Colonialism as the Hindoos themselves, according to this homeland theory,  were purportedly from an original home in the Eurasian steppes.

Now turning to the seemingly wholly unrelated topic of Sheldon Pollock. Who or what is Pollock? The latter question is perhaps easier to answer. He’s a lineal descendant of the Colonial era hegemonists. He’s not even an Indologist but an ideologue among Indologists. His life’s purpose is apparently to show that the Hindus have not produced any meaningful knowledge since the 17th century whereas the Europeans and Americans have. That is, if you agree with the premise that Indology is meaningful knowledge.  He does however concede that spirituality and the realm of consciousness may be left to the Hindus which it always has been. Indology, being ultimately of Christian inspiration, has nothing to say on this and the Hindus, in any case, need  to be kept busy with something.

To this way of thinking, Indology is of critical importance because even though the colonies have all got political independence, the narrative of how they view themselves is too important to be handed over to them. It is through this narrative and the structures this narrative creates that the colonial edifice of thought continues to be perpetuated. However all such narratives need financial support. Gone are the days when Indologists were supported generously by their governments in return for services rendered.

Gone are the 1940s when a Daniel HH Ingalls (in later life, Pollock’s guru) or a W Norman Brown ( in later life, founder of the first South Asian department in the US)  could sit in India, purportedly teaching English while spying on the natives. Gone are also the 1950s when a professor of Hinduism and Eastern Religions (Robert Zaehner) along with his university superior and a professor of Persian,  (Ann Lambton) could together set up shop in Teheran to begin covert operations against a legitimately elected regime and ultimately, with American help, to topple it. Gone are also the 1960s when an up and coming Regional Studies academic (Eugene Irschick) could pour oil on the incipient fire of Tamil separatism while ostensibly engaged in doing fieldwork for his upcoming book. Then the governments funded everything.

But from the 1970s onwards, there was a big change. Enthusiasm and funding for universities, social sciences and their collective stepchild,  Classical studies  and  Sanskrit, started drying up. This  lack of funding like the Saraswati River really has no place in Indology. Pollock is a product of this climate change, a product of this struggle for relevance.

So he went to India with his theory of hegemonic role of Sanskrit, in which apparently the Colonial authorities had been complicit all along. He found a willing audience in a political establishment which, after having ridden to electoral majority for 50 years on the back of ‘keeping communal peace’ in India a la the British Raj,  was carving out a constituency for itself among those who thought keeping ‘the caste peace’ was more important. The ideologues of this political establishment while enthusiastic about Pollock and his Indological colleagues, were faced with the same funding issue. They migrated in the opposite direction e.g., Romila Thapar. More about this amusing Völkerwänderung another time.

Pollock started going to India with the express purpose of cultivating sources of funding such as the newly emerging billionaires. These people were held to be culturally more naïve than the descendants of the textile mill owners of India. They were also an easier touch owing to their status anxiety. His work however remains the same i.e., Indology. The purpose of Indology remains the same i.e., hegemony. Philology is just one of its tools.

Indology needs money. There’s money in India. But the Indian benefactors must not be allowed to think that scholars in India are more deserving of these monies. Ergo, the theory that Pollock has been arguing with some considerable vehemence that India has not produced any worthwhile thought since the 17th century. If you buy one lie, you buy the other too i.e., that Indology is meaningful or worthwhile knowledge.

Unless anybody wants to turn the clock back to the Colonial times, there’s no sense in engaging with him or his highly prolix works. Irrelevance will dump Pollock in the trash heap of history.

अर्धराज्यम् (Half the Kingdom)

अर्धराज्यम्   (Half the Kingdom)

दिष्ट्या भर्तृदारकोऽर्धराज्ये प्रतिष्ठां गमिष्यति  (मालविका ५।१३) अथवा भाग्येन माधवसेनः द्विधाविभक्तस्य विदर्भराज्यस्यैकस्मिन् भागे स्वामित्वं प्राप्नोति द्विधाविभक्तमित्यनेन समभागद्वयेन विभक्तमिति सूचितम्। कुतः क्लीबत्वम्?  अर्धं नपुंसकमिति सूत्रप्रमाणेन।

अर्धं नपुंसकम् २।२।२

समांशवाची अर्धशब्दो नित्यं नपुंसकलिङ्गं भवति। अर्धमित्येतत् नपुंसकमेकदेशिनैकाधिकरणेन समस्यते तत्पुरुषश्च समासो भवति षष्ठीसमासापवादोऽयं योगः। अत्र एकाधिकरणेन एकत्वसंख्याविशिष्टद्रव्यमित्यर्थम् एकदेशी इत्यनेन अवयवी सूचित:

यथा

१। राज्यस्य अर्धम्अर्धराज्यम्

२। आसनस्य अर्धम्अर्धासनम्

अर्धासनं गोत्रभिदोऽधितष्ठौ (रघु ६।७३) अथवा इन्द्रस्य अर्धासनं अधिष्ठितवान्

३। शरीरस्य अर्धम्अर्धशरीरम्

तया तु तस्यार्धशरीरभाजा पश्चात्कृताः स्निग्धजनाशिषोऽपि (कुमार ७।२८)  अथवा हरस्य अर्धशरीरं भजन्त्या गौर्या बन्धुजनाशीर्वादाः अधरीकृताः

ग्रामार्धः इत्यस्य ग्रामस्य अंशः अर्थः अर्धशब्दस्य समांशवाचित्वाभावेन नित्यनपुंसकत्वाभावान्नायं समासः। किन्तुषष्ठीइत्येव समास इति षष्ठ्यन्तस्य पूर्वनिपातः   एवं आसनस्य अंशः इत्यर्थे आसनार्धः इति समासो भवति

एकदेशी इति किम्? अर्धपशुर्देवदत्तस्य अत्र अर्धशब्दः समप्रविभागार्थे सत्यपि तस्यदेवदत्तस्यइत्यनेन समासो भवतिदेवदत्तस्यइत्यस्य स्वामित्वात् अत्र तु पशुशब्द एव अवयवी अतःपशोःइत्यनेन समस्यतेअर्धपशुर्देवदत्तस्य

प्रकृतसूत्रेएकाधिकरणेइत्यस्य अनुवृत्तिरस्ति अतः यदि अवयवी एकत्वसंख्याविशिष्टो भवति तर्हि समासोऽपि भवति यथा अर्धं पिप्पलीनाम् अत्र अवयवीपदस्य बहुत्वसंख्याविशिष्टत्वात् समासो  भवति 

 

२०१९-११-२४ रविवासरः (2019-11-24 Sunday)

शासु (अनुशिष्टौ) – to command, to teach

शासु (अनुशिष्टौ) – to command, to teach

लट् लकारे रूपाणि –

शास्ति शिष्टः शासति  इत्यादयः ।

शिष्टः –

शास् तस्

शिस् तस् (सार्वधातुकमपित्  १।२।४ इत्यनेन ङित्वं,  शास इदङ्हलोः ६।४।३४ इत्यनेन इत्वम्)

शिष् तस् (शासिवसिघसीनां च ८।३।६०  इत्यनेन इण्कुभ्यां परस्यैषां सस्य षत्वम्)

शिष् टस् (ष्टुना ष्टुः ८।४।४१)

शिष्टः इति रूपं सिद्धम् ।

 

 

 

 

२०१९-११-१५ शुक्रवासरः (2019-11-15 Friday)

 

वक्तुकामः (Wishing to speak)

वक्तुकामः   (Wishing to speak)

वक्तुकामः भोक्तुकामः इत्यादीनां मकारलोपयुक्तानां प्रयोगाणां प्रमाणं अष्टाध्याय्यां नास्तीति कथयन्ति मकारलोपप्रयोगाः अन्यत्रापि दृश्यन्ते  यथा  सततम्, अवश्यकर्त्तव्यम्

अपरस्पराः क्रियासातत्ये (६।१।१४४) इत्यस्मिन् सूत्रे पठितेषु वार्त्तिकेषु मलोपस्य प्रमाणं दृश्यते

वा॰  समो हितततयोर्वा लोपो वक्तव्यः

सततम्सन्ततम् , सहितम्संहितम् । कथं सततं समस्तते विकल्पेन मकारलोपो विधीयत इति काशिकावृत्तिः

वा॰  सम्तुमुनोः कामे

सकामः, वक्तुकामः, भोक्तुकामः इत्यादीनि रूपाणि।

वा॰  मनसि चेति वक्तव्यम्

हर्त्तुं मनोऽस्य इति हर्त्तुमनाः भोक्तुमनाः

वा॰ अवश्यमः कृत्ये लोपो वक्तव्यः 

अवश्यम्प्रभृतीनामपि कृत्यादिषु लोपः सिद्धो भवति इति न्यासकारः। अवश्यम् कर्त्तव्यम् इति अवश्यकर्त्तव्यम्

एवं मांसशब्दस्याप्यन्त्यस्य लोपः भवति ल्युटि घञि प्रत्यये परतः पचिधातौ स्थिते

मांस्पचनम् मांसपचनम्, मांस्पाकः मांसपाकः

काशिकावृत्तौ सूत्रस्थपठितः श्लोकोऽयमपि स्मरणीयः

लुम्पेदवश्यमः कृत्ये तुङ्काममनसोरपि

समो वा हिततयोर्मांसस्य पचि युङ्घञोः ।।

 

 

२०१९-११-११ सोमवासरः (2019-11-11 Monday)