शिष्टाम् (They two should govern)

तौ पृथग्वरदाकूले शिष्टामुत्तरदक्षिणे।
नक्तंदिवं विभज्योभौ शीतोष्णकिरणाविव॥मालविकाग्निमित्रम् ५.१३॥
शीतोष्णकिरणौ शीतकिरणः (the moon) उष्णकिरणः (the sun) च।
शिष्टाम् इति लोट्लकारः प्रथमपुरुषः द्विवचनम्। शासुँ अनुशिष्टौ अदादिगणीयः परस्मैपदी धातुः।
शास् + ताम् इत्यस्य शास इदङ्हलोः (६.४.३४) इति सूत्रेण आतो इदादेषो भवति शिष्टाम् इति।
तौ (भ्रातरौ the two brothers Yajnasena and Madhavasena) शिष्टाम् (should govern), तौ के शिष्टाम्, वरदानद्याः द्वे कूले (द्वितियाविभक्तिः द्विवचनम्) शिष्टाम्। एकः भ्राता उत्तरकूलं (north bank) शास्तु अन्यः भ्राता दक्षिणकूलं शास्तु। कथम्। यथा शीतकिरणः रात्रिं शास्ति उष्णकिरणः दिवसं शास्ति तथा।
अयं श्लोक आचार्येणास्माकं लाभाय लक्षितः।

२०१९-११-१७ रविवासरः (2019-11-17 Sunday)

अहं तत् पुस्तकं प्रभवामि (I have that book.)

आङ्ग्लभाषायाः I/You have, he/she/it has something इत्यस्य संस्कृतेऽनुवादो न सुशकः। हिन्दीभाषायां मेरे पास है इत्यनेनायमर्थो व्याख्यायते। संस्कृतेऽपि मम मां वा समीपं निकषा वा पुस्तकमस्ति इति कथ्यते। मन्येऽयमर्थोऽहं तत् पुस्तकं प्रभवामि अथवा अहं तत् पुस्तकमधितिष्ठामि इत्याभ्यामपि कथयितुं शक्यते।
साहित्ये अस्याः विवक्षायाः नैकानि वाक्यानि भवन्त्येवेति। हे पण्डिताः स्मरन्ति चेत् कृपया सूचयन्तु।

२०१९-११-१६ शनिवासरः (2019-11-16 Saturday)

श्रीअरविन्दस्य सावित्री महाकाव्यम् (Savitri – A Legend and a Symbol)

सावित्री महाकाव्यं श्रीअरविन्देन कल्पितम् http://savitri.in/1/1/1. तन्महाकाव्यं महाभारते सावित्रीसत्यवान् इति प्रसङ्गमाधाररूपेण स्वीकृत्य रचितमस्ति। तस्मिन् काव्ये पठित अहमाङ्ग्लभाषायां किमप्यन्यं काव्यं पठितुं न शक्नोमि।
अद्य मया ज्ञातं तस्य महाकव्यस्य संस्कृतानुवादोऽपि अस्ति। केन अनूदितं कदा अनूदितमिति गवेषयिष्यामि।

२०१९-११-०१ शुक्रवासरः (2019-11-01 Friday)

सरस्वति नौमि नित्यम् (Oh Sarasvati I always sing your praises)

अस्माकं संस्कृतवर्गे धातूनामर्थानामनुशीलनं कुर्मः। तस्मादत्र सन्ति त्रयो धातवो येषामर्थो मया प्रायो विस्मृतः।

नौमि जनकसुतावरम्। I sing the glories of the husband of the daughter of Janaka.
विद्याप्रदायिनि सरस्वति नौमि नित्यम्॥श्रीसरस्वतीस्तोत्रम् २.८॥
कमलोदरकोमलपादतलं तव नौमि सरस्वति पादयुगलम्॥श्रीसरस्वतीस्तोत्रम् ३.८॥

यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभीमुखाः द्रवन्ति॥गीता ११.२८॥

अघं धुन्वन्ति कार्त्स्न्येन नीहारमिव भास्करः। They shake off (destroy) sin completely like the cold is destroyed by the sun.
भक्ता न लिप्ताः पापेषु पुण्येषु सर्वकर्मिणः।
अहं धुनोमि तेषां च कर्मभोगान्सुनिश्चितम्॥कृष्णजन्मखण्डः ६.५१॥
My devotees do not get attached to sin and all their actions are for good. I surely shake off (even) the fruits of their (good) actions.

२०१९-१०-३१ गुरुवासरः (2019-10-31 Thursday)

अर्वाचीनः महाकविभारविः (Modern (man) the great poet Bharavi)

इदानीं ये cool सन्ति ते न प्रत्यक्षरूपेण प्रतिभाषन्ते। अपि भवतः कुशलम् इति पृछन्तः ते प्रतिभाषन्ते (not bad) नैवमकुशलमिति। तथा भारविरप्यवन्ध्यः कोपः अकुप्यं धनम् इति।
वन्ध्यः अफलितः अवन्ध्यः फलितः कोपः। यः कोपः सः फलति। सम्यग् जानामि वन्ध्यः कोपः कः भवति। यदाहं कस्मायपि कुप्यामि तदा तस्मिनुपरि कोऽपि प्रभावो न दृश्यते। सोऽस्ति वन्ध्यः कोपोऽफलितः कोपः।
अवन्ध्यकोपस्य विहन्तुरापदां भवन्ति वश्याः देहिनः। किरातार्जुनीयं प्रथमे सर्गे त्रयस्त्रिंशत्तमे श्लोके।
People come under the influence of the one who destroys difficulties with fruitful anger.
योऽयच्छतकुप्यं वसु। किरातार्जुनीयं प्रथमे सर्गे पञ्चत्रिंशत्तमे श्लोके।
He who gave the wealth of gold and silver (not of base metals).

२०१९-१०-२८ सोमवासरः (2019-10-28 Monday)

राघवः वत्स्यति (Raghava will stay)

त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा।
व्यवधूय च सन्तापं वने वत्स्यति राघवः॥रामायणम् २.६०.५
Leave grief, delusion, and confusion born of sorrow. Raghava will stay in the forest (after) shaking off the sorrow.
वत्स्यति लृट्लकारः प्रथमपुरुषः एकवचनम्।
लृट्लकारे स्यतासी लृलुटोः (३.१.३३) इत्यनेन स्य विकरणप्रत्ययः भवति।
वस् स्य ति। सः स्यार्द्धधातुके (७.४.४९) इत्यनेन वस् इत्यस्मिन् सकारस्य स्थाने तकारः आगच्छति तस्मात् वत्स्यति इति रूपं सिद्धम्।
वस्  [ वसँ निवासे ] भ्वादि: परस्मैपदी सेट् अकर्मकः यजादिः अदित्

 

२०१९-१०-१६ बुधवासरः (2019-10-16 Wednesday)

दुराधिः (Distress or Anxiety of Mind)

कविना अतिसुन्दररूपेण कथितं कथं यत् जनाः न विवक्षन्ति तत् वक्तुं दुराधयः तान् व्यवसाययन्तीति। दुराधयः मामपि व्यवसाययन्ति तस्मात् सर्वदा सर्वेभ्यः क्षमां याचे।
भवादृशेषु प्रमदाजनोदितं भवत्यधिक्षेप इवानुशासनम्।
तथापि वक्तुं व्यवसाययन्ति मां निरस्तनारीसमया दुराधयः॥किरातार्जुनीयम् १.२८॥
प्रमदाजनोदितं स्त्रीजनोक्तम्। समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविद इत्यमरः। अनुशासनं नियोगवचनम्। अधिक्षेपः तिरस्कार अपमानः। व्यवसाययन्ति प्रेरयन्ति।
(Draupadi to Yudhishthir) Advice from women is like an insult for such as yourself, then also, anxiety impels me to speak, leaving aside (natural) feminine reserve.