इति कुमारप्रत्यभिज्ञानो नाम षष्ठोऽङ्कः (Thus ends the sixth act by the name `Recognition of the children (Luv and Kush))

रामः –
जनकानां रघूनां च यत्कृत्स्नं गोत्रमङ्गलम्।
तत्राप्यकरुणे पापे वृथा वः करुणा मयि॥उत्तररामचरिते कुमारप्रत्यभिज्ञानो नाम षष्ठे अङ्के द्वाचत्वारिंशत्तमः श्लोकः ६.४२॥
यावत्संभावयामि।
This sixth act takes place twelve years after the heavily pregnant Sita is abandoned by Lakshman, on Ram’s order, near Valimik’s ashram due to the loose talk of the villagers. Due to this cruel act of Ramachandra, his mother decides to stay away from Ram and the kingdom in the ashram of her son-in-law. They have now come for a visit to Valimiki’s ashram. Near the end of the act Ramachandra, Kausalya, Janak, Arundhati, Vashishtha, Luv, and Kush become aware that they are all together near Valmiki’s ashram. Kausalya, Janak,and Arundhati faint as they realise that Ramachandra is nearby. Ramachandra says:
You kindness to the one who was sinful and unkind to the good fortune of the families of Raghu and Janak, i.e., to Sita, is wasted.
Now I will go and show my respects to them.

२०२१-०१-१७ रविवासरः (2021-01-17 Sunday)

आध्मातः विवर्द्धितः पूरितः (Inflated or filled)

अमृताध्मातजीमूतस्निग्धसंहननस्य ते।
परिष्वङ्गाय वात्सल्यादयमुत्कण्ठे जनः॥उत्तररामचरिते षष्ठे अङ्के एकविंशतितमः श्लोकः ६.२१॥
ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः भ्वादिः परस्मैपदी सकर्मकः अनिट् (to blow)
आङ् + ध्मा + क्त + सुँ = आध्मातः
Ram to Kush – The people are eager for the affectionate embrace of your lovely body that is like a cloud filled with water.

२०२१-०१-१४ गुरुवासरः (2021-01-14 Thursday)

निर्बन्धः (Perseverance)

निर् बन्ध भावे घञ् – अभिनिवेशः निर्बन्धोऽपि पाठः इति हेमचन्द्रः। अभिलषितप्राप्तौ भूयो यत्नः। आग्रहे।
अवस्तुनिर्बन्धपरे कथं नु ते? Why are you intent on a bad object?
सैनिकानां प्रमाथेन सत्यमोजायितं त्वया।
जामदग्न्यस्य दमने न हि निर्बन्धमर्हसि॥उत्तररामचरिते कुमारविक्रमो नाम पञ्चमेऽङ्के द्वात्रिंशतः श्लोकः ५.३२॥
Sumantra (the charioteer of Chandraketu the son of Lakshmana): By crushing the army (that was meant to protect the Ashvamedha horse) you (Luv, the student of Valmiki) have shown your true brilliance but you should not persist in criticising the one (Ramabhadra) who subdued the son of Jamadagni (Parashuram).

२०२१-०१-०५ मङ्गलवासरः (2021-01-05 Tuesday)

अहेतुकः पक्षपातः (Love without reason)

अहेतुः पक्षपातो यस्तस्य नास्ति प्रतिक्रिया।
स हि स्नेहात्मकस्तन्तुरन्तर्मर्माणि सीव्यति॥उत्तररामचरिते कुमारविक्रमो नाम पञ्चमेऽङ्के सप्तदश श्लोकः ५.१७॥
A love without reason has no cure. That love stitches the hidden sores with the thread of affection.

२०२१-०१-०३ रविवासरः (2021-01-03 Sunday)

कल्याणोदर्कम् (Auspicious fruits (in the future))

उदर्कः (उत् + ऋच् + घञ्) उत्तरकालोद्भवफलम् इत्यमरः।
अन्यच्च किं न स्मरसि यदवोचदृष्यशृङ्गाश्रमे युष्माकं कुलगुरुर्भवितव्यं तथेत्युपजातमेव किं तु कल्याणोदर्कं भविष्यतीति। इति उत्तररामचरिते अरुन्धती कौसल्यां भणति।
ऋचँ स्तुतौ दीप्तौ च तुदादिः परस्मैपदी सकर्मकः सेट् धातुरस्ति।
ऋच् इति याभ्यां गायत्रमृच्यते, ऋच्यते स्तूयतेऽनया, त्रेधा विहिता वागृचो यजूंषि सामानि, ऋचः सामानि जज्ञिरे।
लट्लकारः
ऋचति ऋचतः ऋचन्ति
ऋचसि ऋचथः ऋचथ
ऋचामि ऋचावः ऋचामः

२०२१-०१-०२ शनिवासरः (2021-01-02 Saturday)

यदस्याः पत्युर्वा (That of her or of her husband)

यदस्याः पत्युर्वा रहसि परमं दूषितमभूदभूवं दम्पत्योः पृथगहमुपालम्भविषयः।
प्रसादे कोपे वा तदनु मदधीनो विधिरभूदलं वा तत्स्मृत्वा दहति यदवस्कन्द्य हृदयम्॥उत्तररामचरिते चतुर्थेऽङ्के चतुर्दशः श्लोकः ४.१४॥
पतिः समास एव (१.४.८) इति सूत्रेण समासे एव पति इति घिसंज्ञकः (शेषो घ्यसखि (१.४.७)) भवति। यथा गणपति इति घिसञ्ज्ञकः अस्ति किन्तु पतिः भर्ता इत्यर्थे घिसञ्ज्ञको नास्ति।
पति + ङस् इत्यत्र घेर्ङिति (७.३.१११) ङसिँङसोश्च (६.१.११०) इति सूत्रयोः प्रसक्तिः नास्ति।
अत्र यण्सन्धिः भवति तत् परं ख्यत्यात्परस्य (६.१.११२) इति सूत्रेण ङस् इत्यस्य अकारस्य उकारादेशो भवति यस्मात् पत्युः इति रूपं सिद्ध्यते।

२०२१-०१-०१ शुक्रवासरः (2021-01-01 Friday)

ओर्गुणः (६.४.१४६) (u of a bha named anga takes a guna)

रामाय वैष्णवं चापं ऐन्द्रं तूणीयुगं तथा।
ब्राह्मं चास्त्रं च खड्गं च प्रददौ कुंभसंभवः॥श्रीरामोदन्तम् – आरण्यकाण्डः
३.४॥

विष्णु + अण् + अम् (तस्येदम् (४.३.१२०), स्वौ…सुप्  (४.१.२))
वैष्णु + अ + अम् (तद्धितेष्वचामादेः (७.२.११७) इति आदेः अचस्य इ इत्यस्य दीर्घत्वम् )
वैष्णो + अ + अम्  (ओर्गुणः (६.४.१४६) इति उ इत्यस्य गुणः)
वैष्णवम् (एचोऽयवायावः (६.१.७८), अमि पूर्वः (६.१.१०७))

विष्णोश्चापम् वैष्णवं चापम्। इन्द्रस्य तूणीयुगम् ऐन्द्रं तूणीयुगम्।ब्रह्मणः अस्त्रम् ब्राह्मम् अस्त्रम्।

The sage, who was born from a pot, gave Rama the bow of Lord Vishnu, pair of quivers of Indra and the arrow and sword of Brahma.

२०२०-१२-३० बुधवासरः (2020-12-30 Wednesday)

विशिनष्टि (Intensifies)

शिषँ हिंसायाम् भ्वादिः परस्मैपदी यथा शिशुपालवधे –
स्निग्धाञ्जनश्यामरुचिः सुवृत्तो वध्वा इवाध्वंसितवर्णकान्तः ।
विशेषको वा विशिशेष यस्याः श्रियं त्रिलोकीतिलकः स एव॥शिशुपालवधम् ३.६३
शिषॢँ विशेषणे रुधादिः परस्मैपदी यथा उत्तररामचरिते –
सुहृदिव प्रकटय्य सुखप्रदः प्रथमेकरसामनुकूलताम्।
पुनरकाण्डविवर्तनदारुणो विधिरहो विशिनष्टि मनोरुजम्॥उत्तररामचरितम् ४.१५॥
मनोरुजम् मनोव्यथाम्।
वि शिष् तिप् -> वि शि श्नम् ष् ति = विशिनष्टि अत्र रुधादिभ्यं श्नम् (३.१.७८) मिदचोऽन्त्यात्परः (१.१.४७) सार्वधातुकमपित् (१.२.४) ष्टुना ष्टुः (८.४.८१) सूत्रैः विशिनष्टि इत्यस्य सिद्धिर्भवति।
शिषँ असर्वोपयोगे चुरादिः उभयपदी यथा रघुवंशे –
स नादं मेघनादस्य धनुश्चेन्द्रायुधप्रभम्।
मेघस्येव शरत्कालो न किञ्चित्पर्यशेषयत्॥रघुवंशम् १२.७९॥

२०२०-१२-२९ मङ्गलवासरः (2020-12-29 Tuesday)

अद्धा (Truly)

अद्धा श्रियं पालितसङ्गराय प्रत्यर्पयिष्यत्यनघां स साधुः।
हत्वा निवृत्ताय मृधे खरादीन्संरक्षितां त्वामिव लक्ष्मणो मे॥रघुवंशम् १३.६५॥
श्रियम् – wealth, सङ्गरः – promise, अनघा – pure, स साधुः – he Bharat, मृधे युद्धे, त्वामिव – like you.
Bharat will certainly return the unspoiled wealth to the one who has kept his father’s word (me), just as Lakshman returned you (Sita) protected (by him) to me after I returned from killing Khar and other demons in a battle.

२०२०-१२-२३ बुधवासरः (2020-12-23 Wednesday)

यथा निर्दाता तथा नृपः (Like weeder like king)

यथोद्धरति निर्दाता कक्षं धान्यं च रक्षति।
तथा रक्षेन्नृपो राष्ट्रं हन्याच्च परिपन्थिनः॥मनुस्मृतिः ९.११०॥
यथा निर्दाता (a weeder) धान्यं (crop) रक्षणार्थं कक्षं (weed) उद्धरति (takes out) तथा नृपः राष्ट्रं रक्षणार्थं परिपन्थिनः (enemies) हन्तु।
निर्दातृ + सुँ = निर्दाता = निर् + दो खण्डने + तृच् + सुँ।

२०२०-११-२४ मङ्गलवासरः (2020-11-24 Tuesday)