शिष्टाम् (They two should govern)

तौ पृथग्वरदाकूले शिष्टामुत्तरदक्षिणे।
नक्तंदिवं विभज्योभौ शीतोष्णकिरणाविव॥मालविकाग्निमित्रम् ५.१३॥
शीतोष्णकिरणौ शीतकिरणः (the moon) उष्णकिरणः (the sun) च।
शिष्टाम् इति लोट्लकारः प्रथमपुरुषः द्विवचनम्। शासुँ अनुशिष्टौ अदादिगणीयः परस्मैपदी धातुः।
शास् + ताम् इत्यस्य शास इदङ्हलोः (६.४.३४) इति सूत्रेण आतो इदादेषो भवति शिष्टाम् इति।
तौ (भ्रातरौ the two brothers Yajnasena and Madhavasena) शिष्टाम् (should govern), तौ के शिष्टाम्, वरदानद्याः द्वे कूले (द्वितियाविभक्तिः द्विवचनम्) शिष्टाम्। एकः भ्राता उत्तरकूलं (north bank) शास्तु अन्यः भ्राता दक्षिणकूलं शास्तु। कथम्। यथा शीतकिरणः रात्रिं शास्ति उष्णकिरणः दिवसं शास्ति तथा।
अयं श्लोक आचार्येणास्माकं लाभाय लक्षितः।

२०१९-११-१७ रविवासरः (2019-11-17 Sunday)

अहं तत् पुस्तकं प्रभवामि (I have that book.)

आङ्ग्लभाषायाः I/You have, he/she/it has something इत्यस्य संस्कृतेऽनुवादो न सुशकः। हिन्दीभाषायां मेरे पास है इत्यनेनायमर्थो व्याख्यायते। संस्कृतेऽपि मम मां वा समीपं निकषा वा पुस्तकमस्ति इति कथ्यते। मन्येऽयमर्थोऽहं तत् पुस्तकं प्रभवामि अथवा अहं तत् पुस्तकमधितिष्ठामि इत्याभ्यामपि कथयितुं शक्यते।
साहित्ये अस्याः विवक्षायाः नैकानि वाक्यानि भवन्त्येवेति। हे पण्डिताः स्मरन्ति चेत् कृपया सूचयन्तु।

२०१९-११-१६ शनिवासरः (2019-11-16 Saturday)

विन्यस्तम् (Kept)

प्रणिहितमारोपितं न्यस्तं निक्षिप्तं स्थापितम्।
एकः शब्दः अन्वेष्टुमारब्धः नैके शब्दाः प्राप्ताः॥
मया पुस्तकं निधाये विन्यस्तम्। I kept one book on the shelf.
वैदूर्यकृतसोपानं किङ्किणीजालकं तथा।
दान्ततोरणविन्यस्तं वज्रस्फटिकवेदिकम्॥रामायणम् ७.१३.५॥।
Stairs made of lapises, nets made of bells, gates made of ivory and decked with crystals and diamonds.

२०१९-११-१५ शुक्रवासरः (2019-11-15 Friday)

आरोहनपघनः (चढता पुर्जा Climbing Part)

आरोहन् निर्मलः पुर्जा ह्यः २९अक्टूबर२०१९तिथौ शीशपङ्गमा इति शिखरे आरूढे शिखरारोहणस्य कीर्तिमानमस्थापयत्। विश्वेषु यानि चतुर्दश पर्वतशिखाराणि सन्ति तेषामुपरि एकोननवत्यधिकशतानां दिवसानामन्तरेणैव स आरोहत्।
पश्यतु च –
https://www.abc.net.au/news/2019-06-02/unpacking-the-tragedy-on-mount-everest/11162770
हरिनारायणभट्टमहाभागाः सूचयन्ति शतम् शब्दस्य सुबन्तरूपाणि नपुंसकलिङ्गे सर्वासु विभक्तिषु सर्वेषु वचनेषु भवन्ति। शतेषु जायते शूरः।
शतम् शते शतानि
शतम् शते शतानि
शतेन शताभ्याम् शतैः
शताय शताभ्याम् शतेभ्यः
शतात् शताभ्याम् शतेभ्यः
शतस्य शतयोः शतानाम्
शते शतयोः शतेषु
हे शत हे शते हे शतानि

२०१९-१०-३० बुधवासरः (2019-10-30 Wednesday)

अर्वाचीनः महाकविभारविः (Modern (man) the great poet Bharavi)

इदानीं ये cool सन्ति ते न प्रत्यक्षरूपेण प्रतिभाषन्ते। अपि भवतः कुशलम् इति पृछन्तः ते प्रतिभाषन्ते (not bad) नैवमकुशलमिति। तथा भारविरप्यवन्ध्यः कोपः अकुप्यं धनम् इति।
वन्ध्यः अफलितः अवन्ध्यः फलितः कोपः। यः कोपः सः फलति। सम्यग् जानामि वन्ध्यः कोपः कः भवति। यदाहं कस्मायपि कुप्यामि तदा तस्मिनुपरि कोऽपि प्रभावो न दृश्यते। सोऽस्ति वन्ध्यः कोपोऽफलितः कोपः।
अवन्ध्यकोपस्य विहन्तुरापदां भवन्ति वश्याः देहिनः। किरातार्जुनीयं प्रथमे सर्गे त्रयस्त्रिंशत्तमे श्लोके।
People come under the influence of the one who destroys difficulties with fruitful anger.
योऽयच्छतकुप्यं वसु। किरातार्जुनीयं प्रथमे सर्गे पञ्चत्रिंशत्तमे श्लोके।
He who gave the wealth of gold and silver (not of base metals).

२०१९-१०-२८ सोमवासरः (2019-10-28 Monday)

द्विचन्द्रं नभः (Sky with two moons)

उदञ्चति bends upwards, rise अवाञ्चति bends downwards.

उदञ्चय मुखं मनाग्भवतु च द्विचन्द्रं नभः॥सरस्वतीकण्ठाभरणम्
Bend your face upwards a little, let the sky have two moons.

विज्ञान-सुषमाधौते समाधौ यद् उदञ्चति।
सुखं दृष्टे तद् एवाद्य पुराण-पुरुषे त्वयि॥श्रीभक्तिरसामृतसिन्धुः ४.९.५
Seeing You, the ancient person, today I have realized the bliss of impersonal brahman which arises in samadhi purified by the splendor of knowledge.

two_moons_by_maiarcita_d6fga2s-pre

२०१९-१०-२२ मङ्गलवासरः (2019-10-22 Tuesday)

दुराधिः (Distress or Anxiety of Mind)

कविना अतिसुन्दररूपेण कथितं कथं यत् जनाः न विवक्षन्ति तत् वक्तुं दुराधयः तान् व्यवसाययन्तीति। दुराधयः मामपि व्यवसाययन्ति तस्मात् सर्वदा सर्वेभ्यः क्षमां याचे।
भवादृशेषु प्रमदाजनोदितं भवत्यधिक्षेप इवानुशासनम्।
तथापि वक्तुं व्यवसाययन्ति मां निरस्तनारीसमया दुराधयः॥किरातार्जुनीयम् १.२८॥
प्रमदाजनोदितं स्त्रीजनोक्तम्। समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविद इत्यमरः। अनुशासनं नियोगवचनम्। अधिक्षेपः तिरस्कार अपमानः। व्यवसाययन्ति प्रेरयन्ति।
(Draupadi to Yudhishthir) Advice from women is like an insult for such as yourself, then also, anxiety impels me to speak, leaving aside (natural) feminine reserve.