तिर्यङ् (Animal – Going horizontally)

तिर्यङ् – प्रथमाविभक्तिः एकवचनम्
तिरस् अन्च् क्विँन् (ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चां च (३.२.५९))
तिरस् अच् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), हलन्त्यम् (१.३.३), लशक्वतद्धिते (१.३.८), तस्य लोपः (१.३.९), वेरपृक्तस्य (६.१.६७), अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति (६.४.२४))
तिरि अच् (तिरसस्तिर्यलोपे (६.३.९३))
तिरि अच् सुँ (कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६), स्वौजसमौट्छष्टाभ्यांभिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्यांभ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् (४.१.२))
तिरि अच् स् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), तस्य लोपः (१.३.९))
तिरि अनुँम्च् स् (उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः (७.१.७०), मिदचोऽन्त्यात् परः (१.१.४७))
तिरि अन्च् स् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
तिरि अन्च् (हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् (६.१.६८))
तिर्यन्च् (इको यणचि (६.१.७७))
तिर्यन् (संयोगान्तस्य लोपः (८.२.२३))
तिर्यङ् (क्विन्प्रत्ययस्य कुः (८.२.६२))

२०१९-०६-२० गुरुवासरः (2019-06-20 Thursday)

Advertisements

वार्षिकोत्सवः (Anniversary)

हिन्दीभाषायां जयन्ती इति anniversary इत्यर्थे प्रयुज्यते। जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी दुर्गा शिवा क्षमा धात्री स्वाहा स्वधा इति कलिकापुराणे।
अपि anniversary इत्यर्थे वार्षिकोत्सवः इति प्रयोक्तुं शक्यते? अपि अस्ति अन्ये शब्दाः anniversary इत्यर्थे?
अस्माकं जीवने नैकानि घटनानि आयान्ति कानिचित् सुखप्रदानि कानिचित् दुःखप्रदानि। सुखप्रदाः वार्षिकोत्सवाः भवेयुः किन्तु दुःखप्रदाः अनुभवाः न तु उत्सवाः। तस्मात् अन्यं शब्दं गवेषयामि।
अद्य तु वार्षिकोत्सवः इति मत्वा सुखिनः भवेम।

२०१९-०६-१९ बुधवासरः (2019-06-19 Wednesday)

प्राङ् (Eastern)

प्राङ् – प्रथमाविभक्तिः एकवचनम्
प्र अन्च् क्विँन् (ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चां च (३.२.५९))
प्र अच् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), हलन्त्यम् (१.३.३), लशक्वतद्धिते (१.३.८), तस्य लोपः (१.३.९), वेरपृक्तस्य (६.१.६७), अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति (६.४.२४))
प्र अच् सुँ (कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६), स्वौजसमौट्छष्टाभ्यांभिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्यांभ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् (४.१.२))
प्र अच् स् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), तस्य लोपः (१.३.९))
प्र अनुँम्च् स् (उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः (७.१.७०), मिदचोऽन्त्यात् परः (१.१.४७))
प्र अन्च् स् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
प्र अन्च् (हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् (६.१.६८))
प्रान्च् (अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१))
प्रान् (संयोगान्तस्य लोपः (८.२.२३))
प्राङ् (क्विन्प्रत्ययस्य कुः (८.२.६२))

२०१९-०६-१८ मङ्गलवासरः (2019-06-18 Tuesday)

तिर्यङ् (Animal – going horizontally)

अद्य भट्टवर्येण अयं सुभाषितः मम शिक्षणाय प्रेषितः।
यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यञ्चोऽपि सहायताम्।
अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति॥अनर्घराघवम्॥
Even animals go to the help of the person with the right conduct and even a brother abandons one going on the wrong path.
This refers to vanaras वानराः helping Sri Ram and Vibhishana abandoning Ravana.
A great lesson from Dr Bhatt today.

२०१९-०६-१७ सोमवासरः (2019-06-17 Monday)

क्षपाकरः (Moon)

श्वः क्षपाकरः पूर्णतां प्राप्स्यति। मम माता पुनः पुनः पृच्छति कदा पूर्णिमा इति। तस्मात् जानामि।
हिरण्यगर्भो भुवनाण्डकादिव क्षपाकरः क्षीरमहार्वणवादिव।
अभूत्सुपर्णो विनतोदरादिव द्विजन्मनामर्थपतिः पतिस्ततः॥कादम्बरी पूर्वभागः १३॥
As Brahmaji from the egg of the universe, as moon from the milk-ocean, as Garuda from the womb of Vinataa, like so the best of the twice born (brahmins), Arthapai, was born from Kuber.

२०१९-०६-१६ रविवासरः (2019-06-16 Sunday)

अङ्कितम् (Recorded)

भारतवर्षे ऐषमः घर्मस्य नूतनाः तापमानाः अङ्किताः। अस्यां क्रीडायां देवदत्तेन सर्वेषु क्रीडकेषु अधिकतमाः धावनाङ्काः अङ्किताः।

२०१९-०६-१५ शनिवासरः (2019-06-15 Saturday)

श्वासः प्रवर्धते (Breathing fast)

श्वस् घञ् सुँ श्वासः प्राणः इतिराजनिर्घण्टः।
श्वस्  [ श्वसँ प्राणने ] अदादि: परस्मैपदी सेट् अकर्मकः रुदादिः अदित्
लट् (श्वस् प्राणने)

श्वसिति श्वसितः श्वसन्ति
श्वसिषि श्वसिथः श्वसिथ
श्वसिमि श्वसिवः श्वसिमः

विलुठिते श्वासाः प्रवर्धन्ते। प्रवृद्धे श्वासे किं कर्तव्यम्? मन्ये श्वासस्य गतिः अवलोकनीया। न आयामस्य न अवरोधस्य प्रयासः कर्तव्यः आवलोकनम् एव करणीयम्। गच्छति काले श्वासः नियन्त्रितः भविष्यति। प्रयोगः कर्तव्यः। अपि भवतां श्वासः अनेन विधिना मन्दं प्रचलति? कियतः कालात् परम्।? स्वानुभवानां भाजनं कुर्वन्तु।

२०१९-०६-१३ गुरुवासरः (2019-06-13 Thursday)