अहं वेद सर्वाणि (I know them all)

बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप॥गीता ४.५॥
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन॥गीता ४.९॥
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥गीता १३.३४॥

विदो लटो वा (३.४.८३)
विद् विदँ ज्ञाने अदादिः  परस्मैपदी  सकर्मकः  सेट्  भिदादिः

लट्लकारः (परस्मैपदम्)
वेद , वेत्ति विदतुः, वित्तः विदुः , विदन्ति
वेत्थ , वेत्सि वित्थः , विदथुः विद , वित्थ
वेद , वेद्मि विद्व , विद्वः विद्म , विद्मः

२०२०-०५-११ सोमवासरः (2020-05-11 Monday)

ज्ञानकर्मसंन्यासयोगः (The yoga of knowledge and disciplines of action)

गीतायामस्मिन् चतुर्थे अध्याये कर्मन् इत्ययं पुनः पुनः प्रयुक्तोऽस्ति।
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिम् – षष्ठी बहुवचनम्।
न मां कर्माणि लिम्पन्ति – प्रथमा बहुवचनम्।
कर्मफले – कर्माणां फले।
कर्मभिर्न स बध्यते – कर्मणि प्रयोगः तृतीया बहुवचनम्।
कृतं कर्म – कर्मणि प्रयोगः प्रथमा एकवचनम्।
कुरु कर्मैव – द्वितिया एकवचनम्।
किं कर्म किमकर्मेति, तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि।
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणः गतिः॥गीता ४.१७॥
कर्मणः – षष्ठी एकवचनम्। सम्यग् न जानामि किन्तु कर्तृकर्मणोः कृति (२.३.६५) अथवा कृत्यां कर्त्तरि वा (२.३.७१) इत्यनयोः एकेन सूत्रेण षष्ठी भवति। कृत्य इति सप्त प्रत्ययाः सन्ति – तव्यत्, तव्य, अनीयर्, यत्, ण्यत्, क्यप्, केलिमर इति।
कर्मणि कर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः। कर्मणि सप्तमी एकवचनम्।
योगसंन्यस्तकर्माणम् ज्ञानसंछिन्नसंशयम्। कर्माणं द्वितीया एकवचनम्। कर्मन् पुल्ँलिङ्गस्य शब्दस्य सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ (६.४.८) इत्यनेन उपधा दीर्घः भवति।

२०२०-०४-२२ बुधवासरः (2020-04-22 Wednesday)

तेषां सततयुक्तानाम् (Of those who are always united)

तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्।
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयन्ति ते॥श्रीमद्भगवद्गीता १०.१०॥
कथं तेषां सततयुक्तानां भजतां इत्यत्र षष्ठी विभक्तिरस्ति?
मम मतेनानुवादः अस्ति –
I give the buddhiyoga of those who are always united and worshipping (me) with love (and) with which they come to me.
प्रायः To them who are ever devoted and worship Me with love, I grant that possession of wisdom by which they reach Me. इत्यनुवादः दृश्यते। कथं चतुर्थ्यर्थे षष्ठी प्रयुक्तास्ति (चतुर्थी सम्प्रदाने (२.३.१३))?

२०२०-०२-२० गुरुवासरः (2020-02-20 Thursday)

विद्मः (We know)

विदँ ज्ञाने अदादिः परस्मैपदी सकर्मकः सेट् भिदादि
लट्
प्रथमपुरुषः – वेद, वेत्ति – विदतुः, वित्तः – विदुः, विदन्ति
मध्यमपुरुषः – वेत्थ, वेत्सि – विदथुः, वित्थः – विद, वित्थ
उत्तमपुरुषः – वेद, वेद्मि – विद्व, विद्वः- विद्म, विद्मः
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयः।
य एनं वेत्ति हन्तारम्।
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि।
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित्।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप।
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन।
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्।
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः।
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्।

२०२०-०१-३१ शुक्रवासरः (2020-01-31 Friday)

तदात्मानं सृजाम्यहम् (Then I create myself)

कथमवतार इति प्रश्नः सर्वेषां मनसि यदा तदाजायत एव। परमात्मा सर्वशक्तिमानस्ति तदावतारमकृत्वापि साधूनां परित्राणं दुष्कराणां विनाशं च कर्तुं शक्नोति। तदा कथमवतारः।

अद्य मयावतारस्य कारणं ज्ञातम्। तत् कारणं यस्मादहं सन्तुष्टो भवितुं शक्नोमि। अहो आनन्दः।

२०२०-०१-१२ रविवासरः (2020-01-12 Sunday)

न अवस्यति (Does not complete)

सो [षो अन्तकर्मणि] इति दिवादिः परस्मैपदी सकर्मकः अनिट् धातुरस्ति।
न जाने कथं सः कार्यं न अवस्यति इति। स्यति इत्यस्य सिद्धये ओतः श्यनि (७.३.७१) इति स्मर्तव्यम्।

व्यवस्यति इति कार्ये व्यापृतोऽस्ति (busy or engaged).
अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् (गीता १.४५)।
व्यवसो + क्त + सुँ = व्यवसितम्। अत्र द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति (७.४.४०) इति सूत्रं स्मर्तव्यम्।

व्यवसाययन्ति (makes (someone) engaged in work) इति णिजन्तरूपम्।
व्यवसाययामि यान् कार्येषु न ते व्यवस्यन्ति।
न मां व्यवसाययति तदापि व्यवसितोऽहम्॥

२०१९-१२-३० सोमवासरः (2019-12-30 Monday)

कल्पते (Becomes Fit)

कृप्  (क्लृप्) भ्वादिगणीयः आत्मनेपदी अकर्मकः वेट् धातुः।
कॢपिसम्पद्यमाने चतुर्थी वक्तव्या इति वार्तिकोऽस्ति चतुर्थी सम्प्रदाने (२.३.१३) इति सूत्रेण सह।
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते॥गीता २।१५॥ (becomes fit for immortality)
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते।
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते॥गीता १४।२६॥ (becomes fit for Brahma state)
आयुर्यज्ञेन कल्पतां प्राणो यज्ञेन कल्पतां चक्षुर्यज्ञेन कल्पताम् इति यजुर्वेदे नवमे अध्याये एकविंशे श्लोके। अत्र यज्ञेन तृतीयास्ति न चतुर्थी। कथम्?

भट्टमहाभागाः लिखन्ति – कलृपि यज्ञस्य सम्पद्यमनत्वं सम्पद्यमाने न विवक्षितम्। आयुरादीनां हेतुत्वमेव विवक्षितमायुरादीनां सामर्थ्ये। तथा च, यज्ञेन हेतुना, आयुः समर्थं भवतु, प्राणः समर्थो भवतु, चक्षुः स्वकार्ये समर्थं भवतु इत्यर्थः विवक्षितः। न तु यज्ञः आयुरूपेण सम्पद्यमानो भवतु इत्यादिरूपेण। तदैव आयुषे यज्ञः कल्पतामिति प्रयोगः। यज्ञः एव आयुः सम्पद्यते चेदेव तथा प्रयोगः। क्लृपि संपद्यमाने चेति। क्लृपीति सप्तमी। सम्पत्तिः=विकारात्मना उत्पत्तिः। परिणाम इति यावत्। क्लृपिधातौ प्रयुज्यमाने सति संपद्यमानेऽर्थे वर्तमानाच्चतुर्थी वाच्येत्यर्थः। भक्तिरिति। ज्ञानात्मना परिणमते इत्यर्थः।

२०१९-१२-०५ गुरुवासरः (2019-12-05 Thursday)