उत्पद्यते (arise, originate, to be born or produced)

पद्  [ पदँ गतौ ] दिवादि: आत्मनेपदी अनिट् सकर्मकः अदित्

 

उत्पद्यन्ते विलीयन्ते दरिद्राणां मनोरथाः। Desires of the poor arise and disappear.
उदपादि चास्य मनसि। It occurred to his mind.
युद्धमुत्पत्स्यते महत्। A great war will arise.
उत्पन्नावसरमर्थित्वम्। For which an occasion has presented itself.
उत्पद्यते यदि ज्ञानं क्रमशोऽर्थान् प्रतीत्य ज्ञानिनः।
तन्नैव भवति नित्यं न क्षायिकं नैव सर्वगतम्॥
क्षायिकम् annihilation of the desire of being active Jain
प्रतीत्य recognised

२०१९-०४-१८ गुरुवासरः (2019-04-18 Thursday)

Advertisements

अकृतबुद्धित्वात् (From an unripe intellect)

तत्रैव सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥गीता १८.१६॥
तस्य भावस्त्वतलौ॥५.१.११९॥ इति सूत्रेण बुद्धि त्व इति स्थितम्। स्वादिष्वसर्वनामस्थाने॥१.४.१७॥ इति सूत्रेण बुद्धि इत्यस्य पदसञ्ज्ञा भवति तस्मात् बुद्धित्वम् इति व्युत्पद्यते।
तस्य भावस्त्वतलौ॥५.१.११९॥ इति सूत्रे यः भावः अस्ति तस्य विशदीकरणं पठतु http://ashtadhyayi.com/sutraani/5/1/119 इति जालपत्रे।

२०१९-०१-१७ गुरुवासरः (2019-01-17 Thursday)

शुश्रूषस्व (You should desire to hear)

शुश्रूषस्व गुरून् कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपत्नीजने
भर्तुर्विप्रकृतापि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः
भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भाग्येष्वनुत्सेकिनी
यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयः वामाः कुलस्याधयः॥ अभिज्ञानशाकुन्तलम् ४.१८॥
शुश्रूषस्व – लोट्लकारः आत्मनेपदी मध्यमपुरुषः एकवचनम्
श्रु [श्रवणे] भ्वादि: परस्मैपदी अनिट् सकर्मकः
श्रु सन् (धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा (३.१.७))
श्रु स (हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
श्रु स लोँट् (लोट् च (३.३.१६२))
श्रु स ल् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
श्रु स थास् (तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (३.४.७८), ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः (१.३.५७))
श्रु स से (थासः से (३.४.८०))
श्रु स स्व (सावाभ्यां वामौ (३.४.९१))
श्रु श्रु स स्व (सन्यङोः (६.१.९), एकचो द्वे प्रथमस्य (६.१.१))
श्रु श्रू स स्व (अज्झनगमां सनि (६.४.१६))
श्रुश्रूषस्व (आदेशप्रत्यययोः (८.३.५७))

२०१९-०१-०२ बुधवासरः (2019-01-02 Wednesday)

चिकीर्षति (Wishes to do)

तदत्र दयानिधेरनन्ततेजसस्तेऽयं जनः काञ्चिदाज्ञा चिकीर्षति। सप्तमोच्छ्वासः दशकुमारचरितं महाकविदण्डिना विरचितम्।
चिकीर्षति – लट्लकारः परस्मैपदी प्रथमपुरुषः एकवचनम्
डुकृञ् करणे तनादि: उभयपदी अनिट् सकर्मकः ड्वित् ञित्
कृ (आदिर्ञिटुडवः (१.३.५), हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
कृ सन् (धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा (३.१.७))
कृ स (हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
कृ स लट् (वर्तमाने लट् (३.२.१२३))
कृ स ल् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
कृ स तिप् (तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (३.४.७८))
कृ स ति (हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
कृ कृ स ति (सन्यङोः (६.१.९), एकचो द्वे प्रथमस्य (६.१.१))
कर् कृ स ति (उरत् (७.४.६६))
क कृ स ति (हलादिः शेषः (७.४.६०))
क कॄ स ति (अज्झनगमां सनि (६.४.१६))
क किर् स ति (ॠत इद्धातोः (७.१.१००), उरण् रपरः (१.१.५१))
क कीर् स ति (हलि च (८.२.७७))
च कीर् स ति (कुहोश्चुः (७.४.६२))
चि कीर् स ति (सन्यतः (७.४.७९))
चिकीर्षति (हलन्ताच्च (१.२.१०), आदेशप्रत्यययोः (८.३.५७))

२०१८-१२-२९ शनिवासरः (2018-12-29 Saturday)

सिष्णासामि (Want to take bath)

यद्यपि नद्यां निस्नातोस्मि तथाप्यस्यां सरस्यां सिष्णासामि। यद्यपि मैं नदी में खूब नहा चुका हूँ तथापि इस झील में स्नान करना चाहता हूँ। वाक्य १४ – वाक्यमुक्तावली, चारुदेव शास्त्रि, १९५४.
सिष्णासामि – लट्लकारः परस्मैपदी उत्तमपुरुषः एकवचनम्
स्ना [ ष्णा शौचे १०५२ ] अदादि: परस्मैपदी अनिट् अकर्मकः षोपदेशः
स्ना (धात्वादेः षः सः (६.१.६४))
स्ना सन् (धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा (३.१.७))
स्ना स (हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
स्ना स लट् (वर्तमाने लट् (३.२.१२३))
स्ना स ल् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
स्ना स मिप् (तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (३.४.७८))
स्ना स मि (हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
स्ना सामि (अतो दीर्घो यञि (७.३.१०१))
स्ना स्ना सामि (सन्यङोः (६.१.९), एकचो द्वे प्रथमस्य (६.१.१))
सा स्ना सामि (हलादिः शेषः (७.४.६०))
स स्ना सामि (ह्रस्वः (७.४.५९))
सि स्ना सामि (सन्यतः (७.४.७९))
सिष्णासामि (आदेशप्रत्यययोः (८.३.५७), रषाभ्यां नो णः समानपदे (८.४.१))

२०१८-१२-२८ शुक्रवासरः (2018-12-28 Friday)

रुदादिभ्यः सार्वधातुके॥७.२.७६॥ (In the group rud, etc., when saarvadhaatuka is there)

स्वप्  ञिष्वपँ शये अदादि: परस्मैपदी अनिट् अकर्मकः रुदादिः षोपदेशः ञीत् अदित्। 
रुदादिभ्यः सार्वधातुके॥७.२.७६॥ अनुवृत्त्या सह सूत्रम् अस्ति रुदादिभ्यः सार्वधातुके। इट् वलादेः इति।
स्वपिति स्वपितः स्वपन्ति
स्वपिषि स्वपिथः स्वपिथ
स्वपिमि स्वपिवः स्वपिमः
स्वपितु स्वपिताम् स्वपन्तु
स्वपिहि स्वपितम् स्वपित
स्वपानि स्वपाव स्वपाम
रुदश्च पञ्चभ्यः॥७.३.९८॥ अनुवृत्त्या सह सूत्रम् अस्ति रुदः च पञ्चभ्यः ईट् अपृक्ते सार्वधातुके।
अड् गार्ग्यगालवयोः॥७.३.९९॥ अनुवृत्त्या सह सूत्रम् अस्ति अट् गार्ग्यगालवयोः रुदः च पञ्चभ्यः अपृक्ते सार्वधातुके।
अस्वपत्/अस्वपीत् अस्वपिताम् अस्वपन्
अस्वपः/अस्वपीः अस्वपितम् अस्वपित
अस्वपम् अस्वपिव अस्वपिम

२०१८-१२-२६ बुधवासरः (2018-12-26 Wednesday)

ईयुषः (of who has gone)

इति विचिन्त्य स जातु मिमङ्क्षया बहुजलां सरितं समुपाययौ ।
जलमगाहत तत्र समग्रहीत् जलचरश्चरणे जलमीयुषः॥श्रीमाधवीयश्रीशङ्करदिग्विजयसारः ५-६१॥
मिमङ्क्षया – desirous to take a bath
Having thought this, desirous of taking a bath he went to a river with a lot of water. Of him who went and dived in the water, there a water creature (crocodile) from the leg in the water.
ईयुषः – पुँल्लिङ्गः षष्ठिविभक्तिः एकवचनम्
इ॒ण् गतौ [१०२५] अदादिः परस्मैपदी अनिट् सकर्मकः णित्
इण् (भूवादयो धातवः (१.३.१))
इ (हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
इ लिँट् ( लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः (३.४.६९), परोक्षे लिट् (३.२.११५))
इ ल् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
इ क्वसुँ (क्वसुश्च (३.२.१०७))
इ वस् (लशक्वतद्धिते (१.३.८), उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), तस्य लोपः (१.३.९))
इ इ वस् (लिटि धातोरनभ्यासस्य (६.१.८), एकचो द्वे प्रथमस्य (६.१.१))
ई इ वस् (दीर्घ इणः किति (७.४.६९))
ई इ इ वस् (वस्वेकाजाद्घसाम् (७.२.६७))
ई य् इ वस् (इणो यण् (६.४.८१))
ईयिवस् ङस् (कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६), स्वौजसमौट्छष्टाभ्यांभिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्यांभ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् (४.१.२))
ईयिवस् अस् (लशक्वतद्धिते (१.३.८), तस्य लोपः (१.३.९))
ईय् इ उ अ स् अस् (वसोः सम्प्रसारणम्‌ (६.४.१३१))
ईय् इ उ स् अस् (सम्प्रसारणाच्च (६.१.१०८))
ईय् उ स् अस् – अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः भैमीव्याख्याप्रथमभागः पृ ४६७
ईय् उ स् अः (ससजुषो रुः (८.२.६६), उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), तस्य लोपः (१.३.९), खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५))
ईयुषः (आदेशप्रत्यययोः (८.३.५७))

२०१८-१२-२५ मङ्गलवासरः (2018-12-25 Tuesday)