शर्वान्मया श्रुतम् (What I heard from Shiva)

स्वतो मे नास्ति विज्ञानं किं तु शर्वान्मया श्रुतम्।
उज्जयिन्यां श्मशाने यच्छृणु तत्कथयामि॥कथासरित्सागरः कथापीठलम्बकः १ द्वितीयस्तरङ्गः अष्टमः श्लोकः॥
गतरात्रौ अहं स्वपन् अचिन्तयं कथं शर्वान् इत्यत्र द्वितीयाविभक्तिः बहुवचनम्। सहसैव उद्योतोऽद्योतत तस्मिन् उद्योते यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा (८.४.४५) इति अपश्यम्। तस्मात् शर्वात् मया इति ज्ञातम्।
न जाने कतिवारं मया इदं सूत्रं पठितम् किन्तु प्राप्तकाले व्यस्मरम्। खलु मात्रज्ञानात् प्रयुक्तज्ञानं विशिष्यते।

२०२०-०७-१४ मङ्गलवासरः (2020-07-14 Tuesday)

पुनः अमि पूर्वः (६.१.१०७) (Again ami puurvaH)

हरि + अम् = हरिम् इत्यत्र अमि पूर्वः (६.१.१०७) इत्यस्य प्रसङ्गः भवति किन्तु अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः लङ्लकारे परस्मैपदे उत्तमपुरुषैकवचने अपि भवति। यतो हि तत्र तस्थस्थमिपां तान्तन्तामः (३.४.१०१) इति सूत्रेण मिप् इत्यस्य अम् आदेशः भवति।
आप्नु + अम् इत्यत्र अमि पूर्वः (६.१.१०७) इत्यस्य, सार्वधातुकार्धधातुकयोः (७.३.८४) इत्यस्य अपि प्रसक्तिः भवति तस्मात् किं करणीयम्। एका परिभाषास्ति वार्णादाङ्गं बलीयः इत्येतेन आप्नो + अम् -> आप्नव् + अम् -> आप्नवम्।
इदं सर्वं न सम्यग् बोधामि किन्तु यत् मया ज्ञातव्यं तस्य सूचनमत्र करोमि। इदं अमि पूर्वः इति सूत्रम् मद्कृते अष्टाध्याय्यां सूत्राणां बलाबलम् इति नूतनं विश्वं उद्घाटयति।

२०२०-०७-०५ रविवासरः (2020-07-05 Sunday)

आसुरं भावमाश्रिताः (Given to demonic nature)

न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः।
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥गीता ७.१५
अत्र आश्रिताः इति क्तप्रत्यान्तः प्रयोगोऽस्ति। कर्तरि कृत् (३.४.६७), तयोरेव कृत्याक्तखलर्थाः (३.४.७०) इति सूत्राभ्यां सकर्मकधातोः क्तप्रत्यये कर्मणि उपयोगो भवति। यथा तेन आसुरभावः आश्रितः। किन्तु अस्मिन् श्लोके कर्ता तु प्रथमाविभक्त्यामस्ति। मन्ये अत्र आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च (३.४.७१) इति सूत्रेण यदि आश्रयगमनम् आदिकर्म मन्यते तर्हि दुष्कृतिनः इति कर्ता प्रथमायां भवितुं शक्यते।
यथा सः आसुरं भावमाश्रितः आपदामगच्छत्।

२०२०-०७-०४ शनिवासरः (2020-07-04 Saturday)

अमि पूर्वः (६.१.१०७) (ami puurvaH)

हरि + अम् = हरिम् इत्यस्मिन् अमि पूर्वः (६.१.१०७) इति सूत्रस्य प्रसक्तिः भवति।
अनुवृत्तिसहितं सम्पूर्णं सूत्रमस्ति अकः अमि पूर्वपरयोः एकः पूर्वः संहितायाम् इति।
अत्र चिन्तनीयं यदि अन्त्यस्य अकः अम् इत्यस्य च एकादेशः भवति अथवा अन्त्यस्य अकः अम् इत्यस्य आदेः अकारस्य एकादेशः भवति। तत्वबोधिनीकारः लिखति आदेः परस्य (१.१.५४) इति सूत्रेण अन्त्यस्य अकः अ इत्यस्य च पूर्वः एकादेशः भवति यथा हर् इ + अम् = हर् इ म् = हरिम् (अत्र इ अ इत्यनयोः इ इति पूर्वः एकादेशः)।

२०२०-०७-०३ शुक्रवासरः (2020-07-03 Friday)

आसीः (You were)

सीता – (सास्रमात्मगतम्) अयि देव रघुकुलानन्द एवं मम कारणात्क्लान्त आसीः। इति उत्तररामचरिते।
आसीः इत्यत्र अस्तिसिचोऽपृक्ते (७.३.९६) इति सूत्रेण ईडागमः भवति।

२०२०-०७-०२ गुरुवासरः (2020-07-02 Thursday)

सचेताः (Conscious)

अर्जुन उवाच
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन।
इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥गीता ११.५१
चिराय चिन्तयामि कथं सचेताः न तु सचेतः इति? अयं सचेताः इति शब्देन अर्जुनः विशिष्यते किन्तु अर्जुनः इति तु पुल्ँलिङ्गः शब्दः सचेताः इति कथं पुल्ँलिङ्गोऽस्ति इति मम मनसि प्रश्न आसीत् यतो हि सर्वं रामः रामौ रामाः इति आधारेण चिन्तयामि।
प्रातिपदिकमस्ति सचेतस् इति सचेतस् + सुँ इत्यत्र अत्वसन्तस्य चाधातोः (६.४.१४) सूत्रेण सचेतास् + स् अत्र हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् (६.१.६८) इत्यनेन एकस्य सकारस्य लोपः ततः अन्यस्य सकारस्य विसर्जनीयः। अस्मात् सचेताः रूपं सिद्धम्।

२०२०-०६-२९ सोमवासरः (2020-06-29 Monday)

पराभवोऽप्युत्सव एव मानिनाम् (Defeat is also a festival for the honourable)

ननु सर्वप्राणिसाधारण्यामापदि का परिदेवनेत्यत्राह –
द्विषन्निमित्ता यदियं दशा ततः समूलमुन्मूलयतीव मे मनः।
परैरपर्यासितवीर्यसम्पदां पराभवोऽप्युत्सव एव मानिनाम्॥किरातार्जुनीयम् १.४१॥
क्योंकि आपकी यह दुरवस्था शत्रुकृत है इसलिये मेरे मन को मानों जड से उखाड रही है अर्थात् मन तो अत्यन्त वेचैन कर रही है। शत्रुओं के द्वारा जिनके पराक्रम नष्ट नहीं किये गये हैं ऐसे मानियों के (लिये) दैवकृत आपत्ति भी उत्सव के समान है, मानहानि दुःसह है आपत्ति नहीं। श्रीबदरीनारायणमिश्रेण कृतः अनुवादः।
द्विषत् + निमित्ता = द्विषन्निमित्ता इति द्विषन्तः निमित्तं यस्याः सा इति बहुव्रीहिसमासः।
द्विषोऽमित्रे (३.२.१३१) अनेन सूत्रेण द्विषन् निमित्ता दशा इति शत्रुणा कृता इयं दशा इति न कोऽपि द्वेष्ट्रा (this condition is due to the enemies and not due to people who hate)।
न जाने इदं सूत्रं द्विषन् इत्यस्य अर्थं नियन्तुम् अस्ति वा शतृशानचयोः शतृ इत्यस्य एव प्रसङ्गः भवेत् इति यतो हि द्विष् इति उभयपदी धातुरस्ति।

२०२०-०६-२८ रविवासरः (2020-06-28 Sunday)

आहूयताम् (Call)

राजा — रैवतक, सेनापतिस्तावदाहूयताम्। (अभिज्ञानशाकुन्तले द्वितीयेऽङ्के)
आहूयताम् – कर्मणि आत्मनेपदी लोट्लकारः प्रथमपुरुषः एकवचनम्।
ह्वे + यक् + त (सार्वधातुके यक् (३.१.६७)), (वचिस्वपियजादीनां किति (६.१.१५))- वच् स्वप् यज् वप् वह् वस् वद् वेञ् ह्वेञ् श्वि व्येञ्), (अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः (७.४.२५))) इति सूत्रैः आहूयताम् इति। अत्र तिङ्-प्रत्यायानां या प्रक्रियास्ति सा न प्रदत्ता अस्ति।

२०२०-०६-२६ शुक्रवासरः (2020-06-26 Friday)

द्यौः (Heaven)

द्यौः इत्यस्मिन् जनाः वस्तुमिच्छन्ति। यावत् पृथ्वीं द्यौः नागच्छति तावत् दिवं प्रति प्रस्थानस्य एकः उपायः अस्ति। द्यौः इत्यस्य सिद्धिः द्रष्टव्या।
दिव् सुँ -> दि औ स् -> द्यौः।
अत्र द्यौः इत्यस्मात् दिव औत् (७.१.८४), षष्ठी स्थानेयोगा (१.१.४९), स्थानेऽन्तरतमः (१.१.५०), अलोऽन्त्यस्य (१.१.५२), ङिच्च (१.१.५३), आदेः परस्य (१.१.५४), अनेकालशित्सर्वस्य (१.१.५५), स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ (१.१.५६) इति सुत्राणाम् अवबोधनं भवति। इमानि सूत्राणि अवगम्य दिवं प्रति गन्तुं शक्यम्।

२०२०-०६-२५ गुरुवासरः (2020-06-25 Thursday)

नार्द्रम् (Not wet)

अदसोऽसेर्दादु दो मः (८.२.८०) अत्र मुनिः कथयति अदस् इति शब्दः यदा असन्तोऽस्ति तदा इति। कथम् अदस् इति सकारस्य विना भविष्यति। प्रथमं वारं पठित्वा चिन्तितं मुनिः कथयति यदा जलमार्द्रं न भविष्यति तदा इति। मुनिः जलं अनार्द्रं करोत्येव।
एकमन्यं सूत्रमस्ति त्यादादीनामः (७.२.१०२) येन सकारः गच्छति तस्य स्थाने अकारः आगच्छति। तस्मिन् सति अतो गुणे (६.१.९७) इत्यनेन अदस् इति अद भवति। तदा अदसोऽसेर्दादु दो मः इति कार्यं करोति यस्मात् अमू अमी इत्यादयः।

२०२०-०६-२३ मङ्गलवासरः (2020-06-23 Tuesday)