परिभाषासूत्रम् (General rule)

अष्टाध्याय्यां षड्विधानि सूत्राणि सन्ति। तेषु परिभाषासूत्राणि अन्यतमानि सन्ति। प्राधान्यतः अष्टाध्याय्यां विधिसूत्राणि सन्ति। प्रश्नः अस्ति परिभाषाविधिसूत्रयोः कः भेदः इति।
मन्ये परिभाषासूत्राणि न्यायपालकस्य इव सन्ति। यदा विधिसूत्राणां प्रयोजने शङ्कास्ति तदा परिभाषासूत्रैः ता शङ्का निवार्यते।
यथा अस्मिन् सूत्रे – आर्धधातुकस्येड् वलादेः॥७.२.३५॥ इट्-आगमस्य व्यवस्थास्ति। अस्मिन् सूत्रे – ह्रस्वस्य पिति कृति तुक्॥६.१.७१॥ – तुक्-आगमस्य व्यवस्था अस्ति। प्रश्नः अस्ति इट्-आगमः वलादेः प्रत्ययस्य परं तिष्ठति अथवा पूर्वम् तथा कुत्र पुक्-आगमः। अस्य संशयस्य निर्णयं करोति इदं परिभाषासूत्रम् – आद्यन्तौ टकितौ॥१.१.४६॥
पठ् स्य तिप् -> पठ् इट् स्य तिप् -> पठिष्यति (स्य इति वलादी प्रत्ययः)।
वि जि ल्यप् -> वि जि य -> वि जि तुक् य -> विजित्य (तुक् ह्रस्वस्य जि इति धातोः परं तिष्ठति)।

२०१९-०४-१९ शुक्रवासरः (2019-04-19 Friday)

Advertisements

पदान्तस्य सः किं भवति (What happens to s at the end of a pad)

यैः सूत्रैः विसर्गसन्धिः भवति ते अष्टाध्याय्यां विकीर्णाः सन्ति। कथम्?
ससजुषो रुः (८.२.६६) इति सूत्रं रुत्वम् इति प्रकरणे अस्ति। अनेन सूत्रेण पदान्तस्य सः रुत्वं भवति।
रामस् अस्ति -> राम रुँ अस्ति।
रुत्वे सति त्रयः मार्गाः सन्ति। प्रथमे मार्गे रोः उत् भवति। द्वितीये मार्गे रोः य् भवति। तृतीये मार्गे रोः विसर्गः भवति तत् परं विसर्गस्य आदेशः।
प्रथमः मार्गः (उत्वम्)-
अतो रोरप्लुतादप्लुते (६.१.१११) राम रुँ अस्ति -> राम उ अस्ति -> रामो अस्ति।
हशि च (६.१.११२) रामस् मिलति -> रामो मिलति।
द्वितीयः मार्गः (यत्वम्) –
भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि (८.३.१७)
रामस् इच्छति -> रामय् इच्छति -> राम इच्छति (लोपः शाकल्यस्य (८.३.१९))।
तृतीयः मार्गः (विसर्जनीयस्यादेशाः) –
खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५) रामस् -> रामः।
विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४) सूत्रतः (८.३.५४) सूत्रं यावत् विसर्जनीयस्यादेशप्रकरणम् अस्ति। अस्मिन् प्रकरणे विसर्गस्य किं भवति तस्य चर्चा अस्ति। एभ्यः सूत्रेभ्यः विसर्गस्य स् भवति वा विसर्गस्य एव तिष्ठति वा श् भवति इत्यादिः।
गोविन्दः तरति -> गोविन्दस्तरति।
रामः करोति -> रामः करोति। (कुप्वोः ~ क ~ पौ च (८.३.३७)) ~ इति जिह्वामूलीयः उपध्मानीयः वा।

२०१९-०४-१५ सोमवासरः (2019-04-15 Monday)

काम्यच्च॥३.१.९॥(kaayac in the meaning of desire)

काम्यच्च॥३.१.९॥
अनुवृत्तिः – सुपः आत्मनः कर्मणः इच्छायाम् वा।
The affix काम्यच् is (also) employed, in the sense of wishing, after a पदम् which ends in a सुँप् affix and denotes the object of one’s own wish. (Satishji’s translationhttps://ashtadhyayi.github.io/ui/?sutra=3.1.9)
आत्मनः पुत्रम् इच्छति – पुत्रकाम्यति।
अत्र कथं काम्यच् इत्यस्मिन् प्रत्यये क् इतस्य इत्संज्ञा न भवति?
भैमीव्याख्या लिखति – ककार की प्रयोजनाभाव से इत्संज्ञा नहीं की जाती। कथम्? अस्ति अस्य वाक्यस्य विवरणम्?

२०१९-०४-१३ शनिवासरः (2019-04-13 Saturday)

कर्तुं त्वयि इत्यस्मिन् कथं सप्तमीविभक्तिः (to do to you – why saptamii vibhakti?)

तदाशु कर्तुं त्वयि जिह्ममुद्यते विधीयतां तत्र विधेयमुत्तरम्।
परप्रणीतानि वचांसि चिन्वतां प्रवृत्तिसाराः खलु मादृशां गिरः॥किरातार्जुनीयम् १.२५॥
अत्र कथं त्वयि इत्यस्मिन् सप्तमीविभक्तिः भवति। कृपया बोधयतु।

इसलिय तुम्हारे प्रति कुटिल करने को तत्पर है। दुर्योधन के बारे में करने योग्य प्रतिक्रिया शीघ्र कीजिए। दूसरों के द्वारा कहे गए वचनों को इकट्ठा करने वाले मुझ जैसे गुप्तचरों के वचन बताने वाले सूचना देने वाले निश्चय ही (हैं)।

२०१९-०२-१० रविवासरः (2019-02-10 Sunday)

अकृतबुद्धित्वात् (From an unripe intellect)

तत्रैव सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥गीता १८.१६॥
तस्य भावस्त्वतलौ॥५.१.११९॥ इति सूत्रेण बुद्धि त्व इति स्थितम्। स्वादिष्वसर्वनामस्थाने॥१.४.१७॥ इति सूत्रेण बुद्धि इत्यस्य पदसञ्ज्ञा भवति तस्मात् बुद्धित्वम् इति व्युत्पद्यते।
तस्य भावस्त्वतलौ॥५.१.११९॥ इति सूत्रे यः भावः अस्ति तस्य विशदीकरणं पठतु http://ashtadhyayi.com/sutraani/5/1/119 इति जालपत्रे।

२०१९-०१-१७ गुरुवासरः (2019-01-17 Thursday)

कुत्र इत्यस्य कारकः (kaaraka of kutra)

सः विद्यालयं गच्छति। अस्मिन् वाक्ये विद्यालयः इत्यस्य कर्मकारकः भवति।
सः तत्र गच्छति। अपि अस्मिन् वाक्ये तत्र इत्यस्य अपि कर्मकारकः भवति? जाने तत्र इति अव्ययम् अस्ति किन्तु अव्यये सति अपि तस्य कारकः भवितुं शक्यते वा न शक्यते इति मम प्रश्नः अस्ति।
सः तत्र निवसति। अस्मिन् वाक्ये अपि तत्र इत्यस्य अधिकरणकारकः अस्ति?
कृपया अवबोधयतु।

२०१९-०१-१५ मङ्गलवासरः (2019-01-15 Tuesday)

मेनिरे – लिट्लकारः, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (knew)

ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे।
सत्यवादी हि लोकेऽस्मिन्परमं गच्छति क्षयम्।।रामयाणम् 2.109.11।। https://www.valmiki.iitk.ac.in/
क्षयम् गृहम्।

मन्  [ मनँ ज्ञाने ] दिवादि: आत्मनेपदी अनिट् सकर्मकः अदित्
मेनिरे – लिट्लकारः, प्रथमपुरुषः,
 बहुवचनम् (knew or believed)
लिटि द्वित्वं भवति किन्तु अत एकहल्मध्येऽनादेशादेर्लिटि 6|4|120     इत्यनेन सूत्रेण द्वित्वं न भवति मन् इत्यस्मिन्  यः अकारः अस्ति तस्य एकारादेशः भवति च।

२०१९-०१-११ शुक्रवासरः (2019-01-11 Friday)