एकादशवादनैः स्वपिति (Sleeps till 11)

सा एकादशवादनैः स्वपिति। रुदादिभ्यः सार्वधातुके (७.२.७६) अपवर्गे तृतीया (२.३.६)
रुदादिगणे रुदिँर् अश्रुविमोचने ञिष्वपँ शये श्वसँ प्राणने अनँ प्राणने जक्षँ भक्ष्यहसनयोः इति धातवः सन्ति। अस्य गणस्य धातोः वलादेः सार्वधातुके इडागमो भवति।
यथा रोदिति स्वपिति श्वसिति प्रणिति जक्षिति किन्तु रुदन्ति यतो हि अन्ति इति न वलादी प्रत्ययः।
स्वप्तुम्, सुप्तः, सुप्त्वा, प्रसुप्य, स्वपनीयम्, स्वप्तव्यम्, स्वपन्, स्वपनम्।

२०२१-०१-१५ शुक्रवासरः (2021-01-15 Friday)

आध्मातः विवर्द्धितः पूरितः (Inflated or filled)

अमृताध्मातजीमूतस्निग्धसंहननस्य ते।
परिष्वङ्गाय वात्सल्यादयमुत्कण्ठे जनः॥उत्तररामचरिते षष्ठे अङ्के एकविंशतितमः श्लोकः ६.२१॥
ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः भ्वादिः परस्मैपदी सकर्मकः अनिट् (to blow)
आङ् + ध्मा + क्त + सुँ = आध्मातः
Ram to Kush – The people are eager for the affectionate embrace of your lovely body that is like a cloud filled with water.

२०२१-०१-१४ गुरुवासरः (2021-01-14 Thursday)

जिजागरिषितः अपि स्वपिति (Desirous to be awake he still sleeps)

जागृ + सन् + क्त + सुँ = जिजागरिषितः
अत्र इको झल् (१.२.९) इति सूत्रेण सन्निति किद्वद् भवति तस्मात् गुणनिषेधः। किन्तु अत्र जाग्रोऽविचिण्णल्ङित्सु (७.३.८५) इति सूत्रेण सार्वधातुकार्धधातुकयोः अङ्गस्य गुणो भवति।
तस्मात् जागरित्वा, जागरितः इत्यादीनि रूपाणि।

२०२१-०१-१२ मङ्गलवासरः (2021-01-12 Tuesday)

सा प्रायो दशवादने जागर्ति (Normally she wakes up at 10)

जागृ निद्राक्षये अदादिः परस्मैपदी अकर्मकः सेट् जक्षित्यादिः
लट्लकारः
जागर्ति जागृतः जाग्रति
जागर्षि जागृथः जागृथ
जागर्मि जागृवः जागृमः
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥गीता २.६९
लोट्लकारः
जागर्तु जागृताम् जाग्रतु
जागृहि जागृतम् जागृत
जागराणि जागराव जागराम
लङ्लकारः
अजागः अजागृताम् अजागरुः
अजागः अजागृतम् अजागृत
अजागरम् अजागृव अजागृम
अधोऽस्त्यादरणीयासौम्यामहाभागाभिर्विरचितं कोष्टकम्।

आदरणीयासौम्यामहाभागाभिर्विरचितं कोष्टकम्

२०२१-०१-०६ बुधवासरः (2021-01-06 Wednesday)

निर्बन्धः (Perseverance)

निर् बन्ध भावे घञ् – अभिनिवेशः निर्बन्धोऽपि पाठः इति हेमचन्द्रः। अभिलषितप्राप्तौ भूयो यत्नः। आग्रहे।
अवस्तुनिर्बन्धपरे कथं नु ते? Why are you intent on a bad object?
सैनिकानां प्रमाथेन सत्यमोजायितं त्वया।
जामदग्न्यस्य दमने न हि निर्बन्धमर्हसि॥उत्तररामचरिते कुमारविक्रमो नाम पञ्चमेऽङ्के द्वात्रिंशतः श्लोकः ५.३२॥
Sumantra (the charioteer of Chandraketu the son of Lakshmana): By crushing the army (that was meant to protect the Ashvamedha horse) you (Luv, the student of Valmiki) have shown your true brilliance but you should not persist in criticising the one (Ramabhadra) who subdued the son of Jamadagni (Parashuram).

२०२१-०१-०५ मङ्गलवासरः (2021-01-05 Tuesday)

कल्याणोदर्कम् (Auspicious fruits (in the future))

उदर्कः (उत् + ऋच् + घञ्) उत्तरकालोद्भवफलम् इत्यमरः।
अन्यच्च किं न स्मरसि यदवोचदृष्यशृङ्गाश्रमे युष्माकं कुलगुरुर्भवितव्यं तथेत्युपजातमेव किं तु कल्याणोदर्कं भविष्यतीति। इति उत्तररामचरिते अरुन्धती कौसल्यां भणति।
ऋचँ स्तुतौ दीप्तौ च तुदादिः परस्मैपदी सकर्मकः सेट् धातुरस्ति।
ऋच् इति याभ्यां गायत्रमृच्यते, ऋच्यते स्तूयतेऽनया, त्रेधा विहिता वागृचो यजूंषि सामानि, ऋचः सामानि जज्ञिरे।
लट्लकारः
ऋचति ऋचतः ऋचन्ति
ऋचसि ऋचथः ऋचथ
ऋचामि ऋचावः ऋचामः

२०२१-०१-०२ शनिवासरः (2021-01-02 Saturday)

विशिनष्टि (Intensifies)

शिषँ हिंसायाम् भ्वादिः परस्मैपदी यथा शिशुपालवधे –
स्निग्धाञ्जनश्यामरुचिः सुवृत्तो वध्वा इवाध्वंसितवर्णकान्तः ।
विशेषको वा विशिशेष यस्याः श्रियं त्रिलोकीतिलकः स एव॥शिशुपालवधम् ३.६३
शिषॢँ विशेषणे रुधादिः परस्मैपदी यथा उत्तररामचरिते –
सुहृदिव प्रकटय्य सुखप्रदः प्रथमेकरसामनुकूलताम्।
पुनरकाण्डविवर्तनदारुणो विधिरहो विशिनष्टि मनोरुजम्॥उत्तररामचरितम् ४.१५॥
मनोरुजम् मनोव्यथाम्।
वि शिष् तिप् -> वि शि श्नम् ष् ति = विशिनष्टि अत्र रुधादिभ्यं श्नम् (३.१.७८) मिदचोऽन्त्यात्परः (१.१.४७) सार्वधातुकमपित् (१.२.४) ष्टुना ष्टुः (८.४.८१) सूत्रैः विशिनष्टि इत्यस्य सिद्धिर्भवति।
शिषँ असर्वोपयोगे चुरादिः उभयपदी यथा रघुवंशे –
स नादं मेघनादस्य धनुश्चेन्द्रायुधप्रभम्।
मेघस्येव शरत्कालो न किञ्चित्पर्यशेषयत्॥रघुवंशम् १२.७९॥

२०२०-१२-२९ मङ्गलवासरः (2020-12-29 Tuesday)

उत्थाय (Having got up)

प्रातः उत्थाय जलनेतिं करोति सा। She does jalneti after getting up in the morning.
उद् स्था ल्यप् = उत्थाय। खरि च (८.४.५५), उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य (८.४.६१), झरो झरि सवर्णे (८.४.६५) इति सूत्रत्रयेण उत्थाय इति रूपं सिद्ध्यते।
यथा लघुसिद्धान्तकौमुदी इमानि त्रिणि सूत्राणि तस्मादित्युत्तरस्य (१.१.६६), आदेः परस्य (१.१.५३) इत्येताभ्यां सूत्राभ्यं सह ग्रथ्नाति तत् खलु मनोहारि।

२०२०-१२-१७ गुरुवासरः (2020-12-17 Thursday)

बृंहितम् (Roar of elephants)

सिंहनादैश्चैव योधानां शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः।
रथनेमिस्वनैश्चैव सनागवरबृंहितैः॥महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि ६९.६॥
By the roaring of the lions, sounds of the conchs and drums of the warriors, the sound of the circumference of the wheels (as it hits the ground), and the roaring of the best of the elephants.
बृहिँ वृद्धौ शब्दे च भ्वादिः परस्मैपदी अकर्मकः सेट् (to grow, to prosper, to sound)
बृहन्ति कुञ्जरास्तत्र ह्या ह्रेषन्ति चासकृत्।
बृहिँ भाषायां चुरादिः उभयपदी सकर्मकः सेट्

२०२०-१२-१३ रविवासरः (2020-12-13 Sunday)

धाता (A Mother)

धे + तृच् + सुँ = धाता अत्र आदेच उपदेशेऽशिति (६.१.४५) इति सूत्रेण ऐकारस्य आकारः भवति।
ध्यै + शप् + तिप् = ध्यायति अत्र अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति यतो हि शप् इति शिदस्ति।
अशिति इति कर्मधारयसमासः तस्मात् यस्य आदौ शित् नास्ति इति अशिति यथा म्लै + एश् = मम्ले। अत्र अनादौ शिदस्ति।
अशिति इति प्रसज्यप्रतिषेधः यथा सु + ग्लै + क + सुँ = सुग्लः। अत्र क इति प्रत्ययः आतश्चोपसर्गे (३.१.१३६) इति सूत्रेणागच्छति तस्मात् ग्लै इत्यस्य प्रथमं ग्ला इति भवति तत् परम् क इति लगति।

२०२०-१२-०६ रविवासरः (2020-12-06 Sunday)