युञ्जयाद्योगम् (May unite in yoga)

युञ्ज्यात् – परस्मैपदी विधिलिङ् एकवचनं प्रथमपुरुषः।
यु॒जिँ॑र् योगे [१४५३] रुधादिः उभयपदी अनिट्
युज् (इर इत्संज्ञा वाच्या (९.१.१))
युज् लिँङ् (विधिनिमन्त्रणाऽमन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् (३.३.१६१))
युज् ल् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
युज् तिप् (तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (३.४.७८))
युज् ति (हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
युज् यासुट् ति (यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च (३.४.१०३))
युज् यास् ति (हलन्त्यम् (१.३.३), उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), तस्य लोपः (१.३.९))
युज् यास् स्ति (सुट् तिथोः (३.४.१०७))
युज् या ति (लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य (७.२.७९))
युज् या त् (इतश्च (३.४.१००))
यु न ज् या त् (रुधादिभ्यः श्नम् (३.१.७८))
यु न् ज् या त् (श्नसोरल्लोपः (६.४.१११))
युं ज् यात् (नश्चापदान्तस्य झलि (८.३.२४))
युञ्ज्यात् (अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः (८.४.५८))

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः॥
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये॥गीता ६.१२॥

२०१९-०९-२२ रविवासरः (2019-09-22 Sunday)

अहायि (Was Left)

अहायि ओहाक् त्यागे जुहोत्यादिः आत्मनेपदी अनिट् कर्मणि लुङ् प्रथमपुरुषः एकवचनम्।
अधारि इत्यस्य सिद्धिः अस्मिन् वार्तापत्रे मया द्वाभ्यां दिवसाभ्यां पूर्वं स्थापिता।
अहायि इत्यस्य सिद्धये अधारि इत्यस्य सिद्धये यानि सूत्राणि सन्ति ते सर्वे अपि लगन्ति अपरम् आतो युक् चिण्कृतोः (७.३.३३) सूत्रेण युक् आगमः भवति तत्र य् अवशिष्यते तस्मात् अहायि।
श्रीभट्टमहाभागेन मम अभ्यासाय अयं श्लोकः प्रस्तावितः।
अधारि यः प्राङ्महिषासुरद्विषा कृपाणमस्मै तमदत्त कूकुदः।
अहायि तस्या हि धवार्धमज्जिना स दक्षिणार्धेन पराङ्गदारणः॥महाकविश्रीहर्षप्रणीतं नैषधीयचरितम् १६.१९॥
श्रीभट्टेन कृतः सान्वयार्थः –
स कूकुदः the father in law अस्मै अदत्त gave him तं कृपाणम् the sword यः कृपाणः which sword पराङ्गदारणः piercing the body of the enemies अधारि was held by महिहिषासुरद्विषा by Durga the enemy of Mahishasura प्राक् earlier (when killing the enemies), अहायि was left (later) by तस्या हि दक्षिणार्धेन her right hand धवार्धमज्जिना (while) it was embracing the half of her husband Shiva.

२०१९-०९-१७ मङ्गलवासरः (2019-09-17 Tuesday)

बलिः याच्यते वसुधाम् (Bali is asked for the earth)

मया कुत्रापि पठितं द्विकर्मकधातोः कर्मणि प्रयोगे प्रधानकर्म प्रथमाविभक्तौ अप्रधानकर्म द्वितीयाविभक्तौ। न स्मरामि कुत्र पठितम्। तस्मात् इमानि वाक्यानि लिखामि।
पयः गां दुह्यते। बलिः याच्यते वसुधाम्। ओदनः पच्यते तण्डुलान्। शतं दण्ड्यते गर्गान्। क्षितीशेन चौराः दण्ड्यन्ते प्राणान्। पन्थाः माणवकं पृच्छयते। फलानि अवचीयन्ते वृक्षम्। धर्मः उच्यते माणवकम्। धर्मः शिष्यते शिष्यम्। शतं देवदत्तं जीयते। सुधा क्षीरनिधिं मथ्यते। अजा ग्रामं नीयते।

२०१९-०९-११ बुधवासरः (2019-09-11 Wednesday)

अयाचिता (Who doesn’t ask)

ण्यन्त ग्राहि तथा त्याजि धातुओं का द्विकर्मकतया प्रयोग काव्यों में मिलता है (चारुदेवशास्त्री)।
अयाचितारं न हि देवदेवमद्रिः सुतां ग्राहयितुं शशाक।
अभ्यर्थनाभङ्गभयेन साधुर्माध्यस्थ्यमिष्टेऽप्यवलम्बतेऽर्थे॥कुमारसंभवम् १.५२॥
अन्वयः – अद्रिः अयाचितारं देवदेवं सुतां ग्राहयितुं न शशाक (शक् लिट्लकारः)। साधुः अभ्यर्थनाभङ्गभयेन (अभ्यर्थनाया भङ्गात् भयेन) इष्टे अपि अर्थे माध्यस्थम् (उदासीनम्) अवलम्बते।
Himalaya was not able to get his daughter accepted by Devadeva (Mahadeva) who doesn’t ask (for anything). Wise persons, with the fear of the requests being rejected, assume a detachment about their desires.
मन्ये देवदेवं सुतां ग्राहयितुं इत्यत्र देवदेवं सुतां कर्मद्वयम्।

२०१९-०९-०९ सोमवासरः (2019-09-09 Monday)

निपातनं त्राणम् (Protected)

अद्य केन्बरानगरे अस्माकं संस्कृतवर्गे छात्रैः अहं पृष्टः त्रै इति धातोः कः अर्थः इति। भ्रमितः अहं protect, torment इति अर्थौ अकथयम्। किन्तु त्रस् इति धातोः अर्थः torment इति भवति न तु त्रै इति धातोः।
त्रै  [त्रैङ् पालने] भ्वादि: आत्मनेपदी अनिट् सकर्मकः ङित्
वयमिदानीं क्तप्रत्ययरूपाणि शिक्षामहे।
त्रै क्त सुँ त्रातं त्राणम्। आदेच उपदेशेऽशिति (६.१.४५) इत्यनेन सूत्रेण आदादेशः तत् परं नुदविदोन्दत्राघ्राह्रीभ्योऽन्यतरस्याम् (८.२.५६) सूत्रेण रूपद्वयं त्राणः त्रातः।
रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः (८.२.४२) इत्यस्मात् सूत्रात् नसत्तनिषत्तानुत्तप्रतूर्तसूर्तगूर्तानि छन्दसि (८.२.६१) सूत्रतः निष्ठातः किं भवति इति विधिसूत्राणि सन्ति। तकारस्य नकारः भवत्येव वा विकल्पेन भवति। चिन्तयामि अपि इयं प्रक्रिया निपातनमिति अभिधीयते। यतो हि अत्र नकारः पतति तस्मात् निपातनम्।

२०१९-०८-२२ गुरुवासरः (2019-08-22 Thursday)

स्यन्नम् (Flowing)

स्यन्द् क्त सुँ स्यन्नम्। रधाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः (८.२.४२) इति सूत्रेन दकारस्य तकारस्य नकारः भवति।
स्यन्द्  [स्यन्दूँ प्रस्रवणे ] भ्वादि: आत्मनेपदी वेट् अकर्मकः द्युतादिः वृतादिः ऊदित्
स्यन्नं जलं अवरोधय।
शिलाभी करटिक्षुण्ण-श्रीखण्डस्यन्दपाण्डुभिः।
मलयस्तद्बलक्षोभादस्थिशेष इवाऽभवत्॥विक्रमाङ्कदेवचरितम् १०॥
स्यन्देन प्रस्रुतद्रव्येण।

२०१९-०८-१७ शनिवासरः (2019-08-17 Saturday)

क्तप्रत्ययान्तानां धातूनां सूची (List of kta suffixed dhaatus)

श्रीअरविन्दाश्रमस्य संस्कृतकार्यालये प्रकाशिते सरलसंस्कृतसरणौ प्रथमे भागे धातूनां सूची अस्ति येन क्तप्रत्ययान्तरूपाणि निर्मीयते। अस्यां सूच्यां चत्वारिंशतधिकत्रिशतं धातवः सन्ति याः क्तप्रत्ययान्तरूपाणां साम्येन दशसु भागेषु विभक्ताः सन्ति।
संलग्ने लेखे ता सूची छात्रा न विस्मरेयुः इति चिन्तयित्वा पञ्चधा आयोजिता अस्ति। प्रथममायोजनमस्ति यावत् सरणौ दत्ता एव। द्वितीयमस्ति यथा रोमनलिप्यां अकारादी क्रमः अस्ति तस्मिन् क्रमे। तृतीयमस्ति द्वितीयक्रमेण सह क्तप्रत्यायन्तरूपाणि। चतुर्थक्रमः अस्ति यथा पाणिनिसूत्रेण वर्गीकरणं मम मतेन भवति तथा। पञ्चमः अन्तिमः क्रमः अस्ति सरणेः क्रमः अर्थेन सह।
मन्ये इयं सूची अन्येभ्यः छात्रेभ्यः लाभकरी भविष्यति।

२०१९-०८-११ रविवासरः (2019-08-11 Sunday)

kta