भागभाक् (Someone who has a share (in anything))

अस्मिन् पर्वणि सर्वे जना भागभाजः भवन्ति।
तस्मिन् परिषदि सभायां वा अहं भागभाक् आसम्।
देवा ऊचुः –
यत् त्वयास्मद्धितं कर्म कृतं वै परमाद्भुतम्।
न ते यशः प्रणशिता भागभाक् च भविष्यसि॥२३॥
श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि ययात्युपाख्याने सप्तसप्ततितमोऽध्यायः (गीताप्रेस महाभारत प्रथम खण्ड, पृष्ठम् २४२।)
देवता बोले – ब्रह्मन् ! तुमने हमारे हितके लिये यह बडा अद्भुत कार्य किया है, अतः तुम्हारे यशका कभी लोप नहीं होगा और तुम यज्ञमें भाग पानेके अधिकारी होओगे।
प्रणशिता – प्र णशँ दिवादिः परस्मैपदी लुटलकारः प्रथमपुरुषः एकवचनम् (to get destroyed).

२०२०-०७-०७ मङ्गलवासरः (2020-07-07 Tuesday)

पुनः अमि पूर्वः (६.१.१०७) (Again ami puurvaH)

हरि + अम् = हरिम् इत्यत्र अमि पूर्वः (६.१.१०७) इत्यस्य प्रसङ्गः भवति किन्तु अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः लङ्लकारे परस्मैपदे उत्तमपुरुषैकवचने अपि भवति। यतो हि तत्र तस्थस्थमिपां तान्तन्तामः (३.४.१०१) इति सूत्रेण मिप् इत्यस्य अम् आदेशः भवति।
आप्नु + अम् इत्यत्र अमि पूर्वः (६.१.१०७) इत्यस्य, सार्वधातुकार्धधातुकयोः (७.३.८४) इत्यस्य अपि प्रसक्तिः भवति तस्मात् किं करणीयम्। एका परिभाषास्ति वार्णादाङ्गं बलीयः इत्येतेन आप्नो + अम् -> आप्नव् + अम् -> आप्नवम्।
इदं सर्वं न सम्यग् बोधामि किन्तु यत् मया ज्ञातव्यं तस्य सूचनमत्र करोमि। इदं अमि पूर्वः इति सूत्रम् मद्कृते अष्टाध्याय्यां सूत्राणां बलाबलम् इति नूतनं विश्वं उद्घाटयति।

२०२०-०७-०५ रविवासरः (2020-07-05 Sunday)

आसुरं भावमाश्रिताः (Given to demonic nature)

न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः।
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥गीता ७.१५
अत्र आश्रिताः इति क्तप्रत्यान्तः प्रयोगोऽस्ति। कर्तरि कृत् (३.४.६७), तयोरेव कृत्याक्तखलर्थाः (३.४.७०) इति सूत्राभ्यां सकर्मकधातोः क्तप्रत्यये कर्मणि उपयोगो भवति। यथा तेन आसुरभावः आश्रितः। किन्तु अस्मिन् श्लोके कर्ता तु प्रथमाविभक्त्यामस्ति। मन्ये अत्र आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च (३.४.७१) इति सूत्रेण यदि आश्रयगमनम् आदिकर्म मन्यते तर्हि दुष्कृतिनः इति कर्ता प्रथमायां भवितुं शक्यते।
यथा सः आसुरं भावमाश्रितः आपदामगच्छत्।

२०२०-०७-०४ शनिवासरः (2020-07-04 Saturday)

पराभवोऽप्युत्सव एव मानिनाम् (Defeat is also a festival for the honourable)

ननु सर्वप्राणिसाधारण्यामापदि का परिदेवनेत्यत्राह –
द्विषन्निमित्ता यदियं दशा ततः समूलमुन्मूलयतीव मे मनः।
परैरपर्यासितवीर्यसम्पदां पराभवोऽप्युत्सव एव मानिनाम्॥किरातार्जुनीयम् १.४१॥
क्योंकि आपकी यह दुरवस्था शत्रुकृत है इसलिये मेरे मन को मानों जड से उखाड रही है अर्थात् मन तो अत्यन्त वेचैन कर रही है। शत्रुओं के द्वारा जिनके पराक्रम नष्ट नहीं किये गये हैं ऐसे मानियों के (लिये) दैवकृत आपत्ति भी उत्सव के समान है, मानहानि दुःसह है आपत्ति नहीं। श्रीबदरीनारायणमिश्रेण कृतः अनुवादः।
द्विषत् + निमित्ता = द्विषन्निमित्ता इति द्विषन्तः निमित्तं यस्याः सा इति बहुव्रीहिसमासः।
द्विषोऽमित्रे (३.२.१३१) अनेन सूत्रेण द्विषन् निमित्ता दशा इति शत्रुणा कृता इयं दशा इति न कोऽपि द्वेष्ट्रा (this condition is due to the enemies and not due to people who hate)।
न जाने इदं सूत्रं द्विषन् इत्यस्य अर्थं नियन्तुम् अस्ति वा शतृशानचयोः शतृ इत्यस्य एव प्रसङ्गः भवेत् इति यतो हि द्विष् इति उभयपदी धातुरस्ति।

२०२०-०६-२८ रविवासरः (2020-06-28 Sunday)

आहूयताम् (Call)

राजा — रैवतक, सेनापतिस्तावदाहूयताम्। (अभिज्ञानशाकुन्तले द्वितीयेऽङ्के)
आहूयताम् – कर्मणि आत्मनेपदी लोट्लकारः प्रथमपुरुषः एकवचनम्।
ह्वे + यक् + त (सार्वधातुके यक् (३.१.६७)), (वचिस्वपियजादीनां किति (६.१.१५))- वच् स्वप् यज् वप् वह् वस् वद् वेञ् ह्वेञ् श्वि व्येञ्), (अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः (७.४.२५))) इति सूत्रैः आहूयताम् इति। अत्र तिङ्-प्रत्यायानां या प्रक्रियास्ति सा न प्रदत्ता अस्ति।

२०२०-०६-२६ शुक्रवासरः (2020-06-26 Friday)

अग्निः (Fire)

ऋग्वेदस्य प्रथममण्डलस्य प्रथमसूक्तस्य प्रथममन्त्रस्य सायणाचार्यस्य भाष्ये आगतानि इमानि वाक्यानि बोधामि तस्मात् हृष्यामि। तं हर्षं भवद्भिः सह विभाजयामि (भजँ विश्राणने चुरादिः उभयपदी सकर्मकः सेट्)।

शाकपूणिनामको निरुक्तकारो धातुत्रयादग्निशब्दनिष्पत्तिं मन्यते । इत इण् गतौ । धा २४-३६ । इति धातुः । अक्तोऽञ्जूव्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु । धा । २९-२१ । इति धातुः । दग्भो दह भस्मीकरणे । धा २३-२२ । इति धातुः नीतो णीञ् प्रापणे । धा २२-५ । इति धातुः । अग्निशब्दो ह्यकारगकारनिशब्दानपेक्षमाण एतिधातोरुत्पन्नादयनशब्दादकारमादत्ते । अनक्तिधातुगतस्य ककारस्य गकारादेशं कृत्वा तमादत्ते । यद्वा। दहतिधातुजन्यात् दग्धशब्दात् गकारमादत्ते। नीरिति नयतिधातुः । स च ह्रस्वो भूत्वा परो भवति । ततो धातुत्रयं मिलित्वाग्निशब्दो भवति । यज्ञभूमिं गत्वा स्वकीयमङ्गं नयति काष्ठदाहे हविष्पाके च प्रेरयतीति समुदायार्थः ।

रावणस्य विचेष्टितम् (Misdeeds of Ravana)

ततस्तस्मिन्नवसरे विधातारं दिवौकसः।
उपगम्योचिरे सर्वं रावणस्य विचेष्टितम्॥श्रीरामोदन्तम् १.१२॥
Devas, then, approached Brahma and related to him all the misdeeds of Ravana.

विधातृ – Brahma – विधातारम् (द्वितीया एकवचनम्) – ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः ७|३|११०  (ऋकारान्तस्य अङ्गस्य गुणः), अप्तृन्तृच्स्वसृनप्तृनेष्टृत्वष्टृक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तॄणाम् ६|४|११ (उपधादीर्घः सर्वनाम्स्थाने चासम्बुद्धौ)।
दिवौकस् – Devatas – दिवौकसः (प्रथमा बहुवचनम्). ओकः गृहम् आश्रयः।
उप गम् ल्यप् = उपगम्य (approached),
वि चेष्टँ (चेष्टायाम्) क्त सुँ = विचेष्टितम् (नपुंसके भावे क्तः (३.३.११४)) (misdeeds),
ब्रू (वक्तायां वाचि, अदादिः) – ऊचिरे (लिट् आ॰ प्र॰ ब॰) (said)
रावणस्य – क्तस्य च वर्तमाने (२.३.६७) – महाभाष्ये – क्तस्य च वर्तमाने नपुंसके भाव उपसंख्यानम् – (भाष्यम्) क्तस्य च वर्तमाने नपुंसके भाव उपसंख्यानं कर्तव्यम्। छात्रस्य हसितम्, नटस्य भुक्तम्, मयूरस्य नृत्तम्, कोकिलस्य व्याहृतमिति॥

Dr Bhat adds:
“सुरलोको द्योदिवौ द्वे स्त्रियां” “ओकः सद्माऽऽश्रयश्चौकाः” द्यौः = स्वर्गलोकः, ओकः = सद्म, येषां ते – दिवौकसः = देवाः।
सुपर्वाणः सुमनसस्त्रिदिवेशा दिवौकसः ।।१-१-७।। इत्यमरः
अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधाः सुराः
( १. १. १४) सुपर्वाणः सुमनसस्त्रिदिवेशा दिवौकसः ।।१-१-७।।
अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधाः सुराः
सुपर्वाणः सुमनसस्त्रिदिवेशा दिवौकसः ।।१-१-७।।

२०२०-०६-२० शनिवासरः (2020-06-20 Saturday)

विविनक्ति धीरः (The wise distinguish)

श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः।
श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते॥कठोपनिषद् १।२।२
अन्वयः – श्रेयः च प्रेयः च मनुष्यम् एतः। धीरः। धीरः तौ सम्परीत्य विविनक्ति। धीरः हि प्रेयसः श्रेयः अभिवृणीते। मन्दः योगक्षेमात् प्रेयः वृणीते।
सम् परि इण् (गतौ) ल्यप् = सम्परीत्य  – सम्यग् परिगम्य मनसालोच्येत्यर्थः इति चारुदेवशास्त्री।
विविनक्ति – वि विचिँर् पृथग्भावे रुधादिः उभयपदी सकर्मकः अनिट् – लट्लकारः प्रथमपुरुषः एकवचनम्।
आ + इण् (गतौ) + तस्  = एतः (प्रथमपुरूषः द्विवचनम्)
श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यम् एतः। The good and the pleasant come to a person.
वृणीते – वॄञ् वरणे क्रयादिः उभयपदी सकर्मकः सेट् प्वादिः ल्वादिः – लट्लकारः आत्मनेपदं प्रथमपुरुषः एकवचनम्।
प्रेयसः – प्रेयस् पञ्चमी एकवचनम् – अभीष्टम्, अभीप्सितम्, हृद्यम् pleasant
योगक्षेमात् – योगक्षेम पञ्चमी एकवचनम् – the security or secure possession of what has been acquired, welfare, prosperity, acquisition and preservation of property

The good and the pleasant come to a man and the thoughtful mind turns all around them and distinguishes. The wise chooses out the good from the pleasant, but the dull soul chooses the pleasant rather than the getting of his good and its having.

२०२०-०६-१९ शुक्रवासरः (2020-06-19 Friday)

आक्रमयन् रावणः (The attacking Ravan)

रसां रसातलं चैव विजित्य स तु रावणः।
लोकानाक्रमयन् सर्वाञ्जहार च विलासिनीः॥श्रीरामोदन्तम् १.९॥

रसां रसातलं चैव विजित्य स तु लोकान् आक्रमयन् रावणः सर्वाः विलासिनीः च जहार।
अत्र लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे (३.२.१२४) इत्यस्य उपयोगः प्रथमासमानाधिकरणे अस्ति यः विभाषा इत्यनेन सम्भवति।

जि क्त्वा – जित्वा,  वि जि ल्यप् – विजित्य,
जहार – हृ (लिट्)
आक्रमुँ + णिच् + शतृँ + सुँ = आक्रमयन्,
गणसूत्रम् – जनीजॄष्न्कसुरञ्जोऽमन्ताश्च  (मित इत्यनुवर्तते), मितां ह्रस्वः (६|४|९२)

Ravana conquered the earth and Rasatala, tormented all the worlds and carried away the beautiful women.

२०२०-०६-१६ मङ्गलवासरः (2020-06-16 Tuesday)

अप्रथमासमानाधिकरणे (Not in the first vibhakti and coreferential)

लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे (३.२.१२४)

आप्टेमहाभागाः लिखन्ति It is used when contemporaneity of action is indicated; as इति विचारयन्नेव तुरगादवततार, while thinking in this manner, he dismounted from his horse इति।

प्रायः प्रारम्भिकसंस्कृतशिक्षणाय यानि पुस्तकानि सन्ति तेषु प्रथमाधिकरणे इत्यनेन शतृशानचयोः परिचयः भवति। यथा बृहद्-अनुवाद-चन्द्रिकायाम् – कदापि नरः खादन् न पठेत्। सः हसन् अवदत्। लज्जमाना वधूः आगच्छति। रुदन्ती बाला प्राह। किन्त्वयमुपयोगोऽस्मिन् सूत्रेण न भवति।

यतो हि साहित्ये प्रथमाधिकरणे प्रयोगः दृश्यते काशिका कथयति नवोर्विभाषा (३.२.१२१) इति सूत्रात् विभाषा इति अनुवृत्तिः अस्मिन् सूत्रे ग्रहणीया यस्मात् इयं व्यवस्थितविभाषा भवति। ततः प्रथमासमानाधिकरणे प्रयोगः शक्यः।

२०२०-०६-१५ सोमवासरः (2020-06-15 Monday)