राघवः वत्स्यति (Raghava will stay)

त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा।
व्यवधूय च सन्तापं वने वत्स्यति राघवः॥रामायणम् २.६०.५
Leave grief, delusion, and confusion born of sorrow. Raghava will stay in the forest (after) shaking off the sorrow.
वत्स्यति लृट्लकारः प्रथमपुरुषः एकवचनम्।
लृट्लकारे स्यतासी लृलुटोः (३.१.३३) इत्यनेन स्य विकरणप्रत्ययः भवति।
वस् स्य ति। सः स्यार्द्धधातुके (७.४.४९) इत्यनेन वस् इत्यस्मिन् सकारस्य स्थाने तकारः आगच्छति तस्मात् वत्स्यति इति रूपं सिद्धम्।
वस्  [ वसँ निवासे ] भ्वादि: परस्मैपदी सेट् अकर्मकः यजादिः अदित्

 

२०१९-१०-१६ बुधवासरः (2019-10-16 Wednesday)

Advertisements

लग्नः मग्नः भग्नः (Joined, immersed, and broken)

सुलग्नः बहुयत्नेन मृत्तिकायाः विघ्नेश्वरः।
मग्ने महारत्नाकरे मृत्तिकायां पुनः भग्नः॥
अत्र ओँलस्जीँ व्रीडायाम् टुमस्जोँ शुद्धौ भञ्जोँ आमर्दने इति धातुभ्यां क्ति चो कुः (८.२.३०) ओदितश्च (८.२.४५) इत्यनयोः प्रसक्तिः स्मर्तव्या। श्वीदितो निष्ठायाम् (७.२.१४) इत्यस्य अपि प्रसक्तिः अस्ति यस्मात् ओँलस्जीँ इत्यस्मिन् इण्णिषेधः भवति। टुमस्जोँ शुद्धौ भञ्जोँ आमर्दने इति अनिट् धातू स्तः। 

Ganapati
लग्नः मग्नः भग्नः

२०१९-०९-३० सोमवासरः (2019-09-30 Monday)

अवच्छिन्नः (Separated)

अव + छिद् + क्त + सुँ = अवच्छिन्नः।
अत्र द्वयोः सूत्रयोः प्रसक्तिः स्मर्तव्या। छे च (६.१.७३) इत्यस्मात् ह्रस्वस्य परे छकारः अस्ति चेत् तुक् आगमः भवति। अव तुक् छिद्। तुक् इत्यस्य त् एव अवशिष्यते यस्य स्तोः श्चुना श्चोः (८.४.४०) इत्यनेन चुत्वम् भवति। अव च् छिद्। रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः (८.२.४२) इत्यनेन छिदि दकारस्य क्ति तकारस्य च नः भवति। अव च् छिन् न। तस्मात् सुपि अवच्छिन्नः।
अनवच्छिन्नः अपरिमिता असङ्कुचिता।
दिक्कालद्यनवच्छिन्नानन्तचिन्मात्रमूर्तये।
स्वानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे॥नीतिशतकम् १॥

२०१९-०९-२९ रविवासरः (2019-09-29 Sunday)

युञ्जयाद्योगम् (May unite in yoga)

युञ्ज्यात् – परस्मैपदी विधिलिङ् एकवचनं प्रथमपुरुषः।
यु॒जिँ॑र् योगे [१४५३] रुधादिः उभयपदी अनिट्
युज् (इर इत्संज्ञा वाच्या (९.१.१))
युज् लिँङ् (विधिनिमन्त्रणाऽमन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् (३.३.१६१))
युज् ल् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
युज् तिप् (तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (३.४.७८))
युज् ति (हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
युज् यासुट् ति (यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च (३.४.१०३))
युज् यास् ति (हलन्त्यम् (१.३.३), उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), तस्य लोपः (१.३.९))
युज् यास् स्ति (सुट् तिथोः (३.४.१०७))
युज् या ति (लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य (७.२.७९))
युज् या त् (इतश्च (३.४.१००))
यु न ज् या त् (रुधादिभ्यः श्नम् (३.१.७८))
यु न् ज् या त् (श्नसोरल्लोपः (६.४.१११))
युं ज् यात् (नश्चापदान्तस्य झलि (८.३.२४))
युञ्ज्यात् (अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः (८.४.५८))

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः॥
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये॥गीता ६.१२॥

२०१९-०९-२२ रविवासरः (2019-09-22 Sunday)

अहायि (Was Left)

अहायि ओहाक् त्यागे जुहोत्यादिः आत्मनेपदी अनिट् कर्मणि लुङ् प्रथमपुरुषः एकवचनम्।
अधारि इत्यस्य सिद्धिः अस्मिन् वार्तापत्रे मया द्वाभ्यां दिवसाभ्यां पूर्वं स्थापिता।
अहायि इत्यस्य सिद्धये अधारि इत्यस्य सिद्धये यानि सूत्राणि सन्ति ते सर्वे अपि लगन्ति अपरम् आतो युक् चिण्कृतोः (७.३.३३) सूत्रेण युक् आगमः भवति तत्र य् अवशिष्यते तस्मात् अहायि।
श्रीभट्टमहाभागेन मम अभ्यासाय अयं श्लोकः प्रस्तावितः।
अधारि यः प्राङ्महिषासुरद्विषा कृपाणमस्मै तमदत्त कूकुदः।
अहायि तस्या हि धवार्धमज्जिना स दक्षिणार्धेन पराङ्गदारणः॥महाकविश्रीहर्षप्रणीतं नैषधीयचरितम् १६.१९॥
श्रीभट्टेन कृतः सान्वयार्थः –
स कूकुदः the father in law अस्मै अदत्त gave him तं कृपाणम् the sword यः कृपाणः which sword पराङ्गदारणः piercing the body of the enemies अधारि was held by महिहिषासुरद्विषा by Durga the enemy of Mahishasura प्राक् earlier (when killing the enemies), अहायि was left (later) by तस्या हि दक्षिणार्धेन her right hand धवार्धमज्जिना (while) it was embracing the half of her husband Shiva.

२०१९-०९-१७ मङ्गलवासरः (2019-09-17 Tuesday)

बलिः याच्यते वसुधाम् (Bali is asked for the earth)

मया कुत्रापि पठितं द्विकर्मकधातोः कर्मणि प्रयोगे प्रधानकर्म प्रथमाविभक्तौ अप्रधानकर्म द्वितीयाविभक्तौ। न स्मरामि कुत्र पठितम्। तस्मात् इमानि वाक्यानि लिखामि।
पयः गां दुह्यते। बलिः याच्यते वसुधाम्। ओदनः पच्यते तण्डुलान्। शतं दण्ड्यते गर्गान्। क्षितीशेन चौराः दण्ड्यन्ते प्राणान्। पन्थाः माणवकं पृच्छयते। फलानि अवचीयन्ते वृक्षम्। धर्मः उच्यते माणवकम्। धर्मः शिष्यते शिष्यम्। शतं देवदत्तं जीयते। सुधा क्षीरनिधिं मथ्यते। अजा ग्रामं नीयते।

२०१९-०९-११ बुधवासरः (2019-09-11 Wednesday)

अयाचिता (Who doesn’t ask)

ण्यन्त ग्राहि तथा त्याजि धातुओं का द्विकर्मकतया प्रयोग काव्यों में मिलता है (चारुदेवशास्त्री)।
अयाचितारं न हि देवदेवमद्रिः सुतां ग्राहयितुं शशाक।
अभ्यर्थनाभङ्गभयेन साधुर्माध्यस्थ्यमिष्टेऽप्यवलम्बतेऽर्थे॥कुमारसंभवम् १.५२॥
अन्वयः – अद्रिः अयाचितारं देवदेवं सुतां ग्राहयितुं न शशाक (शक् लिट्लकारः)। साधुः अभ्यर्थनाभङ्गभयेन (अभ्यर्थनाया भङ्गात् भयेन) इष्टे अपि अर्थे माध्यस्थम् (उदासीनम्) अवलम्बते।
Himalaya was not able to get his daughter accepted by Devadeva (Mahadeva) who doesn’t ask (for anything). Wise persons, with the fear of the requests being rejected, assume a detachment about their desires.
मन्ये देवदेवं सुतां ग्राहयितुं इत्यत्र देवदेवं सुतां कर्मद्वयम्।

२०१९-०९-०९ सोमवासरः (2019-09-09 Monday)