तिर्यञ्चोऽपि परिचयमनुरुध्यन्ते (Animals also respect whom they recognise)

श्रीभवभूतिप्रणिते उत्तररामचरिते छाया नाम तृतीयेऽङ्के रामः सीतायाः मयूरं दृष्ट्वा विलपति हन्त तिर्यञ्चोऽपि परिचयमनुरुध्यन्ते इति। किं मानवा अपि तथा इति न जाने।
रुधँ कामे दिवादिः आत्मनेपदी अकर्मकः अनिट्। अयं धातुः नित्यम् अनु पूर्वकः एव प्रयुज्यते इति नीलेशः। शब्दसागरे अनुरुध् इति धातोः अर्थाः सन्ति – 1. To desire, to wish for, to love. 2. To be kind to. 3. To consent, to concur. 4. To lament, or be sorry for.

२०२०-११-०३ मङ्गलवासरः (2020-11-03 Tuesday)

अवामंस्थाः (You disrespected)

अवामंस्थाः अव मनँ ज्ञाने दिवादिः आत्मनेपदी सकर्मकः अनिट् लुङ्लकारः मध्यमपुरुषः एकवचनम्।
अधिगतपरमार्थान् पण्डितान् मावमंस्थास्तृणमिव लघु लक्ष्मीर्नैव तान् संरुणद्धि।
अभिनवमदलेखाश्यामगण्डस्थलानां न भवति बिसतन्तुर्वारणं वारणानाम्॥नीतिशतकम्॥

मालिनी छन्दः
माऽवमंस्था अपमानं मा कुरु। माङि लुङ् (३.३.१७५), न माङ्योगे (६.४.७४) इत्याभ्याम् अट् आगमो न भवति।
बिसतन्तुः कमलनालतन्तुर्वारणं रोधको न भवति।

२०२०-१०-२७ मङ्गलवासरः (2020-10-27 Tuesday)

लयति लीयते लिनाति लाययति (Melts)

ली भ्वादीः – हिमं लयति।
लीङ् श्लेषणे दिवादिः अकर्मकः आत्मनेपदी – रोटिके परस्परं लीयेते (stick together)। तस्याः प्रीतिः तमभिलीयते (to cover, to spread over)। देवदत्तः आलीयते (hides)। जगदीशः निलीयते (lies down)। रामः पितुः निलीयते (to conceal (with an ablative))। नौः निलीयते (perishes)। सः पाठे प्रलीयते (is absorbed)। देवः प्रलीयते (disappears)।
ली श्लेषणे क्रयादिः परस्मैपदी अकर्मकः (प्वादीनां ह्रस्वः (७.३.८०)) – सः जनान् लिनाति (joins)।
ली चुरादिः सकर्मकः – सः कालं विलीयति विलाययति वा (wastes)।

२०२०-१०-१२ सोमवासरः (2020-10-12 Monday)

युज् इति धातुत्रयम् (Three yuj dhaatus)

दिवादिः समाधौ (meditate) योगाय युज्यस्व।
रुधादिः योगे (union) युञ्जनेवं सदात्मानम्।
चुरादिः संयमने (bind) तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव इति प्रयोगत्रयम्।
युज् इति धातुं यदा पश्यामस्तदा चिन्तनीयमयं धातुः कस्मिन् गणेऽस्ति इति। सम्यगर्थबोधाय धातुत्रयस्य अर्थेषु भेदाः चिन्तनीयाः।

युज् युजँ समाधौ दिवादिः, आत्मनेपदी, अकर्मकः, अनिट्   (to concentrate, to focus, to abstain from senses, to meditate)
युज् युजिँर् योगे रुधादिः, उभयपदी, सकर्मकः, अनिट्   (to bind, to restrain, to join, to unite, to apply, to combine)
युज् युजँ संयमने चुरादिः, उभयपदी, सकर्मकः, सेट्   (to restrain, to control, to bind)

२०२०-१०-०४ रविवासरः (2020-10-04 Sunday)

प्रसविष्यध्वम् (You all may prosper or grow)

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः।
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक्॥गीता ३.१०
प्रसविष्यध्वम् = प्र + सू दिवादिः सकर्मकः वेट् + आशीर्लिङ् मध्यमपुरुषः बहुवचनम्, आर्षप्रयोगः।
परस्मैपदप्रत्ययाः
यात् यास्ताम् यासुः
याः यास्तम् यास्त
यासम् यास्व यास्म
आत्मनेपदप्रत्ययाः
सीष्ट सीयास्ताम् सीरन्
सीष्ठाः सीयास्थाम् सीध्वम्
सीय सीवहि सीमहि
इति षष्ठे पाठे पृष्ठम् ८७ पुष्पादीक्षितमाहाभागया विरचितम् अष्टाध्यायी सहजबोधः द्वितीयभागः आर्धधातुकप्रकरणम्।

२०२०-०९-१८ शुक्रवासरः (2020-09-18 Friday)

विदँ सत्तायाम् इत्यनेन निष्पन्नः निर्विण्णः (From vid, to exist, comes nirvinna sorrow)

कृत्यचः (८.४.२९) इति सूत्रस्यैकं वार्तिकमस्ति कृत्यस्थस्य णत्वे निर्विण्णस्य उपसंख्यानं कर्तव्यम्। न्यासेऽस्ति लाभसत्ताविचारणार्थानां विदीनामन्यतम् (from one of (these) vid) अस्य रूपं न विदँ ज्ञाने इत्यस्य सेट्त्वात्।
धातुपाठे विदँ ज्ञाने अदादिः विदँ सत्तायां दिवादिः विदॢँ लाभे तुदादिः विदँ विचारणे रुधादिः विदँ चेतनाख्याननिवासेषु इति पञ्च धातवः सन्ति। तेषु विदँ ज्ञाने विदँ चेतनाख्याननिवासेषु इति धातू सेट् स्तः। यतो हि निर्विण्णः इति पदे इडागमः न आगच्छति तस्मात् मन्ये यः विद् धातुः निर्विण्णः इति पदेऽस्ति सः विदँ ज्ञाने इति नास्ति।

२०२०-०९-१४ सोमवासरः (2020-09-14 Monday)

पञ्चबाणस्य सायकाः (The arrows of Kamadeva)

सायकः (arrow) पुल्ँलिङ्गः
सायकः प्रथमाविभक्तिः एकवचनम्
षो अन्तकर्मणि दिवादिः परस्मैपदी सकर्मकः अनिट्
सो ण्वुल् (धात्वादेः षः सः (६.१.६४), ण्वुल्तृचौ (३.१.१३३))
सा ण्वुल् (आदेच उपदेशेऽशिति (६.१.४५))
सा युँक् ण्वुल् (आतो युक् चिण्कृतोः (७.३.३३))
सा य् वु (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), हलन्त्यम् (१.३.३), चुटू (१.३.७), तस्य लोपः (१.३.९))
सा य् अक (युवोरनाकौ (७.१.१))
सायक सुँ (स्वौजसमौट्छष्टाभ्यांभिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्यांभ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् (४.१.२))
सायक स् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), तस्य लोपः (१.३.९))
सायकर् (ससजुषो रुः (८.२.६६))
सायकः (खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५))

कामस्य पञ्चशराः
अरविन्दमशोकञ्च चूतञ्च नवमल्लिका ।
नीलोत्पलञ्च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः ।।
अरविन्दम् (लाल कमल), अशोकः, आम्रः, नवमल्लिका (चमेली), नीलकमलम् – एते पञ्च कामदेवस्य बाणास्सन्ति ।

२०२०-०७-२० सोमवासरः (2020-07-20 Monday)

भागभाक् (Someone who has a share (in anything))

अस्मिन् पर्वणि सर्वे जना भागभाजः भवन्ति।
तस्मिन् परिषदि सभायां वा अहं भागभाक् आसम्।
देवा ऊचुः –
यत् त्वयास्मद्धितं कर्म कृतं वै परमाद्भुतम्।
न ते यशः प्रणशिता भागभाक् च भविष्यसि॥२३॥
श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि ययात्युपाख्याने सप्तसप्ततितमोऽध्यायः (गीताप्रेस महाभारत प्रथम खण्ड, पृष्ठम् २४२।)
देवता बोले – ब्रह्मन् ! तुमने हमारे हितके लिये यह बडा अद्भुत कार्य किया है, अतः तुम्हारे यशका कभी लोप नहीं होगा और तुम यज्ञमें भाग पानेके अधिकारी होओगे।
प्रणशिता – प्र णशँ दिवादिः परस्मैपदी लुटलकारः प्रथमपुरुषः एकवचनम् (to get destroyed).

२०२०-०७-०७ मङ्गलवासरः (2020-07-07 Tuesday)

ङेर्यः इति सूत्रम् अवायस्यत् (This sutra separated)

टाङसिङसामिनात्स्याः (७.१.१२) इत्यस्मात् सूत्रात् ङेर्यः (७.१.१३) इति सूत्रं मुनिरवायस्यत्। कथम्? मन्ये ङेर्यः सूत्रात् सर्वनाम्नः स्मै (७.१.१४) इति सूत्रे ङेः इत्यस्य अनुवृत्तिः भवति किन्तु कथं इममेवानुवृत्तिः टाङेङसिङसामिनयात्स्याः इत्यस्मात् गृहीतुं न शक्यम्।
मन्ये किमप्यन्यं कारणमस्ति यत् न जाने किन्तु ज्ञात्वा सूत्राणामवबोधनं वर्धिष्यते।

२०२०-०५-२५ सोमवासरः (2020-05-25 Monday)

यासिसीष्ठाः इति अहो आनन्दः (Oh! the great joy)

ॐ त्वं नो॑ अग्ने॒ वरु॑णस्य वि॒द्वान्दे॒वस्य॒ हेळोऽव॑ यासिसीष्ठाः ।
यजि॑ष्ठो॒ वह्नि॑तम॒ः शोशु॑चानो॒ विश्वा॒ द्वेषां॑सि॒ प्र मु॑मुग्ध्य॒स्मत् ॥ऋग्वेदः ४.१.४
अवयासिसीष्ठाः – पृथक् करिये separate.
भट्टमहाभागः सायणाचार्येण सह मिलित्वा अद्य मह्यं महद् सुखमदात्। गतत्रिंशता वर्षैः यदापि हवनं कुर्वन् अवयासिसीष्ठाः इति उक्तं तदा चिन्तितं कः शब्दः कः अर्थः इति। शब्दकोशे अन्वेषितं किन्तु न कुत्रापि ज्ञातं कुतः इदं पदं आयाति। अद्य अज्ञासिषम्। अहो आनन्दः!
अव यासिसीष्ठाः – अपूर्वाद् यसेर्ण्यन्ताद् आशीर्लिङ्। थासि सीयुडागमः। छन्दस्युभयथा इति लिङ् सार्वधातुकत्वात् णिलोपाभावः। अवपूर्वो यासिर्विनाशे वर्तते – सायणः। अथवा, या पापणे (अद. प. अ.) इत्यस्मात् ण्यन्ताद् आशीर्लिङि मध्यमपुरुषैकवचने छान्दसं रूपम्। इति जगन्नाथवेदालङ्कारेण विरचिते श्रीअरविदान्ताराष्ट्रीय-शिक्षाकेन्द्रे प्रकाशिते भर्गो देवस्य धीमहि इति पुस्तके पृष्ठम् ११०।

यासिसीष्ठाः – आशीर्लिङ्लकारः आत्मनेपदी मध्यमपुरुषः एकवचनम्
यस् यसुँ प्रयत्ने दिवादिः परस्मैपदी अकर्मकः सेट् पुषादिः
यसुँ (भूवादयो धातवः (१.३.१))
यस् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), तस्य लोपः (१.३.९))
यस्+लिँङ् (आशिषि लिङ्लोटौ (३.३.१७३))
यस्+ल् (लस्य (३.४.७७), हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९), उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), तस्य लोपः (१.३.९))
यस्+थास् (तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (३.४.७८), तङानावात्मनेपदम् (१.४.१००), तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः (१.४.१०१), तान्येकवचनद्विवचनबहुवचनान्येकशः (१.४.१०२), युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः (१.४.१०५), लिङाशिषि (३.४.११६))
यस्+णिच्+थास् (सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् (३.१.२५))
यास्+णिच्+थास् (अत उपधायाः (७.२.११६))
यास्+इ+थास् (हलन्त्यम् (१.३.३), चुटू (१.३.७), तस्य लोपः (१.३.९), न विभक्तौ तुस्माः (१.३.४))
यास्+इ+सीय्+थास् (लिङः सीयुट् (३.४.१०२))
यास्+इ+सीय्+स्थास् (सुट् तिथोः (३.४.१०७))
यास्+इ+सीस्थास् (लोपो व्योर्वलि (६.१.६६))
यास्+इ+सीष्थास् (आदेशप्रत्यययोः (८.३.५७))
यासि+सीष्थारुँ (ससजुषो रुः (८.२.६६))
यासि+सीष्थार् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), तस्य लोपः (१.३.९))
यासि+सीष्थाः (खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५))
यासिसीष्ठाः (ष्टुना ष्टुः (८.४.४१))

२०२०-०५-२३ शनिवासरः (2020-05-23 Saturday)