सरस्वति नौमि नित्यम् (Oh Sarasvati I always sing your praises)

अस्माकं संस्कृतवर्गे धातूनामर्थानामनुशीलनं कुर्मः। तस्मादत्र सन्ति त्रयो धातवो येषामर्थो मया प्रायो विस्मृतः।

नौमि जनकसुतावरम्। I sing the glories of the husband of the daughter of Janaka.
विद्याप्रदायिनि सरस्वति नौमि नित्यम्॥श्रीसरस्वतीस्तोत्रम् २.८॥
कमलोदरकोमलपादतलं तव नौमि सरस्वति पादयुगलम्॥श्रीसरस्वतीस्तोत्रम् ३.८॥

यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभीमुखाः द्रवन्ति॥गीता ११.२८॥

अघं धुन्वन्ति कार्त्स्न्येन नीहारमिव भास्करः। They shake off (destroy) sin completely like the cold is destroyed by the sun.
भक्ता न लिप्ताः पापेषु पुण्येषु सर्वकर्मिणः।
अहं धुनोमि तेषां च कर्मभोगान्सुनिश्चितम्॥कृष्णजन्मखण्डः ६.५१॥
My devotees do not get attached to sin and all their actions are for good. I surely shake off (even) the fruits of their (good) actions.

२०१९-१०-३१ गुरुवासरः (2019-10-31 Thursday)

युञ्जयाद्योगम् (May unite in yoga)

युञ्ज्यात् – परस्मैपदी विधिलिङ् एकवचनं प्रथमपुरुषः।
यु॒जिँ॑र् योगे [१४५३] रुधादिः उभयपदी अनिट्
युज् (इर इत्संज्ञा वाच्या (९.१.१))
युज् लिँङ् (विधिनिमन्त्रणाऽमन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् (३.३.१६१))
युज् ल् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
युज् तिप् (तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (३.४.७८))
युज् ति (हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
युज् यासुट् ति (यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च (३.४.१०३))
युज् यास् ति (हलन्त्यम् (१.३.३), उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), तस्य लोपः (१.३.९))
युज् यास् स्ति (सुट् तिथोः (३.४.१०७))
युज् या ति (लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य (७.२.७९))
युज् या त् (इतश्च (३.४.१००))
यु न ज् या त् (रुधादिभ्यः श्नम् (३.१.७८))
यु न् ज् या त् (श्नसोरल्लोपः (६.४.१११))
युं ज् यात् (नश्चापदान्तस्य झलि (८.३.२४))
युञ्ज्यात् (अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः (८.४.५८))

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः॥
उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये॥गीता ६.१२॥

२०१९-०९-२२ रविवासरः (2019-09-22 Sunday)

भृष्टः (Roasted)

मह्यं भृष्टाः भल्लातकाः (cashew-nuts) अतीव रोचन्ते।

भृष्टः – पुंलिङ्गः प्रथमाविभक्तिः एकवचनम्
भ्रस्ज् [भ्रस्जँ पाके] तुदादि: उभयपदी अनिट् सकर्मकः अदित्
भ्रस्ज् क्त (क्तक्तवतू निष्ठा (१.१.२६), निष्ठा (३.२.१०२), कर्तरि कृत् (३.४.६७), लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः (३.४.६९), तयोरेव कृत्यक्तखलर्थाः (३.४.७०))
भ्रस्ज् त (लशक्वतद्धिते (१.३.८), तस्य लोपः (१.३.९))
भृस्ज् त (ग्रहिज्यावयिव्यधिवष्टिविचतिवृश्चतिपृच्छतिभृज्जतीनां ङिति च (६.१.१६))
भृज् त (स्कोः संयोगाद्योरन्ते च (८.२.२९))
भृष् त (व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः (८.२.३६))
भृष्ट (ष्टुना ष्टुः (८.४.४१))
भृष्ट सुँ (कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६), स्वौजसमौट्छष्टाभ्यांभिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्यांभ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप् (४.१.२))
भृष्ट स् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), तस्य लोपः (१.३.९))
भृष्टः (ससजुषो रुः (८.२.६६), खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५))

२०१९-०७-२० शनिवासरः (2019-07-20 Saturday)

मम मनसि संशयः आसीत् यतो हि अयं क्रमः सम्यगस्ति।
भृज् त् (स्कोः संयोगाद्योरन्ते च (८.२.२९))
भृष् त (व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः (८.२.३६))
(स्कोः संयोगाद्योरन्ते च (८.२.२९)) इत्यनेनसूत्रेणभ्रस्ज इति धातोः भृज् इति भवति तस्मात् कथं (व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः (८.२.३६)) इत्यिदं सूत्रं कथं संभवति?

डॉभट्टमहाभागेन अस्मात् तस्य संशयस्य निवारणम् अकरवम्।
छिन्नेऽपि पुच्छे श्वा चैव न चाश्वो न च गर्दभः इति न्यायः। एकदेशविकृतमनन्यवत् इति परिभाषा।

ध्वस्तः (Fallen, Destroyed, Removed)

वल्लनस्य विश्वचषके न्यूजीलेण्डदलेन भारतदलं ध्वस्तम्।
ध्वंस् क्त सुँ ध्वस्तः इति यस्य विभाषा॥७.२.१५॥ इत्यनेन सूत्रेण इण्णिषेधः परं अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति॥६.४.२४॥ इत्यनेन सूत्रेण ध्वंस् इत्यस्य उपधायाः नकारस्य लोपः भवति।
मम प्रश्नः अस्ति कथं अनुस्वारः नकारः इति।
तस्मात् एव भवति स्रंस् स्रस्तम् शंस् शस्तम्, भ्रंश् भ्रष्टम्, रञ्ज् रक्तम् (चोकुः॥८.२.३०॥ खरि च॥८.४.५५॥), सञ्ज् सक्तम्, स्वञ्ज् स्वक्तम्।
दशिँ क्त सुँ दंशितः इति इदितो नुम् धातोः॥७.१.५८॥ इत्यनेन सूत्रेण नुम् आगमः भवति।
किन्तु दष्टम् इत्यपि दृश्यते। कथम्?

शंस् [ शन्सुँ स्तुतौ ] भ्वादि: परस्मैपदी सेट् सकर्मकः नोपदेशः उदित्
भ्रंश् [ भ्रंशुँ अवस्रंसने ] भ्वादि: आत्मनेपदी सेट् अकर्मकः द्युतादिः उदित्
ध्वंस् [ ध्वंसुँ अवस्रंसने ] भ्वादि: आत्मनेपदी सेट् अकर्मकः द्युतादिः उदित्
रञ्ज् [ रञ्जँ रागे ] दिवादि: उभयपदी अनिट् अकर्मकः नोपदेशः अदित्
सञ्ज् [ षञ्जँ सङ्गे ] भ्वादि: परस्मैपदी अनिट् सकर्मकः षोपदेशः नोपदेशः अदित्
स्वञ्ज् [ ष्वन्ज् परिष्वङ्गे ] भ्वादि: आत्मनेपदी अनिट् सकर्मकः सिवादिः षोपदेशः अदित्
दन्श् [ दशिँ दंशने ] चुरादि: आत्मनेपदी सेट् सकर्मकः आकुस्मीयः इदित्
http://ashtadhyayi.com/dhatu/

नीलेशवर्यः लिखति 

भ्वादिगणस्य दन्श् (दशने) इति नकारोपधः धातुः । http://ashtadhyayi.com/dhatu/01.1144

तत्र अनिदितां हलः इति नलोपे दष्ट इति रूपम् ।
चुरादिगणस्य धातोः तु दंशित इत्येव ।

अपि च भवता पृष्टः अपरः प्रश्नः – कथं अनुस्वारः नकारः इति।

प्रक्रियायाम् प्रारम्भे सर्वत्र नकारः एव अस्ति । अग्रे त्रिपाद्यां तस्य नश्चापदान्तस्य झलि इति अनुस्वारः भवति । अतः प्रक्रियायां तु सर्वत्र नकारं मत्त्वा एव सूत्राणि प्रयोक्तव्यानि ।
नीलेशः

२०१९-०७-१४ रविवासरः (2019-07-14 Sunday)

एतावतः पाषाणान् अवहाम (Lifted these many stones)

वहँ प्रापणे उभयपदी अनिट् द्विकर्मकः यजादिः अदित् धातुः अस्ति। 

संस्कृतशिक्षणाय आचार्यरामशास्त्रिविरचितात् संस्कृतशिक्षणसरणी इत्याख्यात् अत्यन्तोपयोगिनः पुस्तकात् इमानि वाक्यानि चितानि सन्ति।

चेतकाख्यः अश्वः आजीवनं महाराजं प्रतापम् ऊहे (उवाह)। चेतक ने आजीवन महाराणा प्रताप का भार ढोया।
एतौ श्रान्तौ स्तः एतौ अद्य भारं न वक्ष्यतः (वक्ष्येते)। ये दोनों थके हुए हैं, ये आज भार नहीं ढोयेंगे।
यज्ञवेद्यै अद्य त्वं भूयसीः इष्टकाः अवाक्षीः (अवोढाः) अधुना सः वक्ष्यति। (बहुत इँट)
ह्यः वयं एतावतः पाषाणान् अवहाम (अवहामहि) यत् हस्ताः दूयन्ते (इतने पत्थर, हाथ दुःख रहे हैं)।
एतावन्तं भारं मा वाक्षीः (मा वोढाः) मा स्म वहः (मा स्म वहथाः) शरीरं दोक्ष्यति (इतना, बिगडेगा)।
यदि वयं इयन्ति इक्षुकाण्डानि न अवक्ष्याम (अवक्ष्यामहि) तर्हि स्कन्धौ न अदविष्येताम् (इतने गन्ने, दुःखते)।

२०१९-०१-२६ शनिवासरः (2019-01-26 Saturday)

निधाय (Having kept)

नरेश तू रमेश के बाग से फल लाकर रूमाल में रखकर अपने हाथ से हरिश्चन्द्र को दे।
Naresh, bring a fruit from the garden of Ramesh and keeping it in a handkerchief give it to Harishchandra with you hands.
नरेश त्वं रमेशस्य उद्यानात् फलम् आनीय करवस्त्रे निधाय स्वहस्तेन हरिश्चन्द्राय यच्छ।
संस्कृत शिक्षण सरणी इति आचार्यरामशास्त्रीमहाभागेन लिखितं परिमल पब्लिकेशन्सन प्रकाशितं पञ्चमं संस्करणं २०१७, पृष्ठः ८।
डु धाञ् धारणपोषणयोः जुहोत्यादिः सकर्मकः अनिट् उभयपदी
लट्
दधाति धत्तः दधति
दधासि धत्थः धत्थ
दधामि दधावः दधामः
लृट्
धास्यति धास्यतः धास्यन्ति
धास्यसि धास्यथः धास्यथ
धास्यामि धास्यावः धास्यामः
लङ्
अदधात् अधत्ताम् अदधुः
अदधाः अधत्तम् अधत्त
अदधाम् अदध्व अदध्म
लोट्
दधातु धत्ताम् दधतु
धेहि धत्तम् धत्त
दधानि दधाव दधाम
विधिलिङ्
दध्यात् दध्याताम् दध्युः
दध्याः दध्यातम् दध्यात्
दध्याम् दध्याव दध्याम
कृदन्तरूपाणि – कृदन्तरूपनन्दिनी इत् जरार्दनहेगडेवर्येण लिखितं संस्
सः पुस्तकं तत्र निदधाति। He keeps the book there.
सा शास्त्राणि निदधाति। She keeps shastras.

२०१८-०९-०६ गुरुवासरः (2018-09-06 Thursday)

गर्हते गृहयते गृह्णाति (To Accept)

गृ॑हूँ ग्रहणे (गृह्) भ्वादिः आत्मनेपदी धातुः गर्हते गर्हेते गर्हन्ते इत्यादीनि रूपाणि।
गृ॑ह॒ ग्रहणे चुरादिः आत्मनेपदी धातुः गृहयते गृहयेते गृहयन्ते इत्यादीनि रूपाणि।
ग्र॑हँ॒ उपादाने (ग्रह्) क्रयादिः उभयपदी धातुः गृह्णाति गृह्णीतः गृह्णन्ति गृह्णीते गृह्णाते गृह्णते इत्यादीनि रूपणि।
एते त्रयः धातवः समानार्थिनः इति मन्ये तस्मात् कथं एषु त्रिषु धातुसु गृह्णाति इत्यस्य उपयोगः अधिकं वर्तते?
सन्त्यज्य शूर्पवद्दोषान् गुणान् गृह्णाति सज्जनः।

२०१८-०९-०५ बुधवासरः (2018-09-05 Wednesday)