हिमांशोः कलाक्षयः (The waning of the phases of the moon)

स्थाने भवानेकनराधिपः सन्नकिञ्चनत्वं मखजं व्यनक्ति।
पर्यायपीतस्य सुरैर्हिमांशोः कलाक्षयः श्लाध्यतरो हि वृद्धेः॥रघुवंशम् ५.१६॥

स्थाने अव्ययम् proper. व्यनक्ति वि + अञ्ज् + तिप् – प्रथमपुरुषः एकवचनम्; व्यनक्ति प्रकटयति,अञ्जूँ व्यक्तिमर्षणकान्तिगतिषु रुधादिगणः परस्मैपदी सकर्मकः वेट् धातुः अस्ति अत्र व्यक्तौ इत्यर्थे उपयुक्तः। भवान् एकनराधिपः the only king (on the earth) सन् are अकिञ्चन्नत्वं being without anything (wealth) मखजम् born from yajnya.

पर्यायः in turn परि इ घञ् सुँ। ञित्वात् इ इत्यस्य वृद्धिः अनन्तरम् एचोऽयवायावः (६.१.७८), इ गतौ। सुरैः पर्यायपीतस्य (of the moon) drunk by the gods in turn हिमांशोः of the moon कलाक्षयः waning of the phases of the moon श्लाध्यतरः better वृद्धेः waxing of the phases of the moon.

Even though you are the one (unchallenged)  ruler of the world, your state without anything (any wealth) as a result of the yajna (because of giving away the wealth for the yajna) is appropriate as the waning of the moon, due the drinking in turns by the gods, is more beautiful than the waxing.

भट्टामहाभागाः लिखन्ति –

तं च सोमं पपुर्देवाः पर्यायेणानुपूर्बशः ॥ ६॥ प्रथमां पिबते वह्निः द्वितियां पिबते रविः । विश्वेदेवास्तृतीयां तु चतुर्थीं सलिलाधिपः ॥ ७॥ पञ्चमीं तु वषट्कारः षष्टीं पिबत वासवः । सप्तमीं ऋषयो दिव्याः अष्टमीमज एकपात् ॥ ८॥ नवमीं कृष्णपक्षस्य यमः प्राश्नाति वै कलाम् । दशमीं पिबते वायुः पिबत्येकादशीमुमा ॥ ९॥ द्वादशीं पितरः सर्वे सम्प्राश्नन्ति भागशः । त्रयोदशीं धनाध्यक्षः कुबेरः पिबते कलाम् ॥ १०॥ चतुर्दशीं पशुपतिः पञ्चदशीं प्रजापतिः । निष्पीत एककलाशेषः चन्द्रमा न प्रकाशते ॥ ११॥

२०१९-१२-१४ शनिवासरः (2019-12-14 Saturday)

नो चेत् (If not (like this))

न मा नो इति त्रयः अव्ययशब्दाः निषेधः इत्यर्थे प्रयुज्यते। यथा निवेदयामि शृणोतु नो चेत् न्यायालयं नेष्यामि।
अग्रे गीतं सरसकवयः पार्श्वयोर्दाक्षिणात्याः
पश्चाल्लीलावलयरणितं चामरग्राहिणीनाम्।
यद्यस्त्येवं कुरु भवरसास्वादने लम्पटत्वं
नो चेच्चेतः प्रविश सहसा निर्विकल्पे समाधौ॥वैराग्यशतकम्
नो चेत् चेतः –  चेतः चेतस् इति  प्रातिपदिकं सम्बोधनविभक्तिः एकवचनम्।
(If there be music playing in front of you, by your side expert poets from the South,
and behind you the courtesans waving fans and shaking their bracelets with a clinking sound, then indulge unstintingly in these worldly pleasures.
If not, O Mind, enter the realm of beatitude devoid of all thoughts.)
तद्यावदेतौ मत्पुत्रौ शिशुत्वात्त्वां शृगालं न जानीतः तावद् द्रुततरं गत्वा स्वजातीयानां मध्ये मिलितो भव। नो चेदाभ्यां हतो मृत्युपथं समेष्यसि। पञ्चतन्त्रम् – सिंहशृगालपुत्रयोः कथा।
मेरे ये पुत्र अपनी शिशुता के कारण जबतक यह नहीं जान जाते कि तुम शृगाल हो तबतक शीघ्र यहाँ से भाग जाओ और अपनी जाति के शृगालों में मिल जाओ। अन्यथा कभी इनके द्वारा मारे जाकर तुम मृत्यु को प्राप्त हो जाओगे।

२०१९-०२-०९ शनिवासरः (2019-02-09 Saturday)

कुत्र इत्यस्य कारकः (kaaraka of kutra)

सः विद्यालयं गच्छति। अस्मिन् वाक्ये विद्यालयः इत्यस्य कर्मकारकः भवति।
सः तत्र गच्छति। अपि अस्मिन् वाक्ये तत्र इत्यस्य अपि कर्मकारकः भवति? जाने तत्र इति अव्ययम् अस्ति किन्तु अव्यये सति अपि तस्य कारकः भवितुं शक्यते वा न शक्यते इति मम प्रश्नः अस्ति।
सः तत्र निवसति। अस्मिन् वाक्ये अपि तत्र इत्यस्य अधिकरणकारकः अस्ति?
कृपया अवबोधयतु।

२०१९-०१-१५ मङ्गलवासरः (2019-01-15 Tuesday)

एवं तद्वत् (Like this, Like that)

सः एवं कार्यं करोति। वह ऐसे काम करता है। He works like this.
सा तथा कार्यं करोति। सा तद्वत् कार्यं करोति। वह वैसे काम करती है। She works like that.
एवमेव अस्ति न तद्वत्। ऐसा ही है वैसा नहीं। It is like this and not like that.
इयन्तः जना एव सन्ति। इतने ही लोग हैं। There are only these many people.

२०१८-०८-१८ शनिवासरः (2018-08-18 Saturday)

आभीक्ष्ण्ये णमुल् च॥६।४।२२॥ (Namul is used to convey repetition 6.4.22)

संस्कृतवाक्यरचना – कृदन्ताः (http://www.sanskritfromhome.in/course/krdantas) इति पाठ्यक्रमे अद्य सौम्यामाहाभागा णमुल् इति पाठ्यक्रमस्य अन्तिमं कृत्प्रत्ययम् अपाठयत्।
अहं आपणं गामं गामं क्षान्तः अभवम्। I got tired having gone to the market again and again.
माता स्वपुत्रीं स्मारं स्मारं हर्षति। Remembering her daughter again and again, the mother becomes happy.
स्वमिविवेकानन्दं स्मारं स्मारम् अहं बलं प्राप्नोमि।
माता स्वपुत्रं हनुमानचालिसा इति श्रावयं श्रावयं स्वापयति।
पुत्रः मातुः स्नेहं लाभं लाभं मोदति।

२०१८-०१-१३ शनिवासरः (2018-01-13 Saturday)

त्रिकृत्वः (Three times)

अहं मन्दिरं त्रिकृत्वः अगच्छम्। I went to the temple three times.
सा आपणं पञ्चकृत्वः अगच्छत्। She went to the market five times.
अहं तां बहुकृत्वः अकथयम्। I told her many times.
कृत्वः इति अव्ययम् अस्ति।

२०१६-१०-०१ शनिवासरः (2016-10-01 Saturday)

अयं निजः परो वा (This is mine or not mine)

अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्।
उदारचरितानान्तु वसुधैव कुटुम्बकम्॥
पदविभागः –
अयं निजः परः वा इति गणना लघुचेतसाम्। उदारचरितानाम् तु वसुधा एव कुटुम्बकम्॥
अन्वयः –
अयम् (This) निजः (mine) वा (or) परः (not mine) इति (that) गणना (calculation or thinking) लघुचेतसाम् (of small minded)। तु (But)
वसुधा (the earth) एव (indeed) कुटुम्बकम् (the family) उदारचरितानाम् (of great persons)॥
This is mine or not mine is the thinking of small minded. But the earth is indeed the family of great persons.

प्रातिपदिकाः – सङ्ख्याद्वयम् न.म इति न-विभक्तिः म-वचनम् यथा १.१ इति प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम्, ०.० इति अव्ययः।
अयम् (इदम् १.१ पु॰) निजः (निज १.१ पु॰) परः (पर १.१ पु॰) वा (०.०) इति (०.०) गणना (गणना १.१ स्त्री॰) लघुचेतसाम् (लघुचेतस् ६.३ पु॰)। उदारचरितानाम्
(उदारचरित ६.३ पु॰) तु (०.०) वसुधा (वसुधा १.१ स्त्री॰) एव (०.०) कुटुम्बकम् (कुटुम्बक १.१ नपु॰)।॥

समासाः
लघु चेतः यस्य सः लघुचेतः। उदारः यस्य चरितः सः उदारचरितः।
Note:
इति is normally used as a quotation mark, i.e., अयं निजः परः वा इति = “अयं निजः परः वा”।
There is no verb explicitly used in this verse but “is” is implied.

२०१६-०३-१५ मङ्गलवासरः (2016-03-15 Tuesday)

परमार्थतः (In Reality)

परमार्थतस् इति अव्ययः शब्दः अस्ति।
महाकविकालिदासविरचिते मालविकाग्निमित्रे चतुर्थे अङ्के अस्ति – चित्रगतं भर्तारं पर्मार्थतो गृहित्वासूयति – इति।

२०१५-१०-०३ शनिवासरः (2015-10-03 Saturday)

अव्ययीभावः समासः (Indeclinable Compound)

प्रतिदिनम् इति अव्ययीभावः समासः अस्ति। अव्ययीभावसमासे पूर्वपदम् अव्ययं भवति, समासस्य परं सम्पूर्णं पदम् अव्ययपदं भवति। तस्य विभक्तिरूपाणि न भवन्ति।
सः प्रतिदिनम् संस्कृताभ्यासं करोति।
यथाविधि, यथाशक्ति, यथाबलम्, यथेच्छम् च अव्ययीभावसमासस्य उदाहराणि सन्ति।

२०१४-१२-२३ मङ्गलवासरः (2014-12-23 Tuesday)

अव्ययप्रयोगः – षष्ठः भागः (Indiclinables – Part VI)

इतः (from this place)इतः आपणं किञ्चिद् दूरे अस्ति। इतः सः चतुर्वादने अगच्छत्। इतः परं भवती कुत्र गमिष्यति। इतः अपगच्छ।

इव (like)

मम इव कोऽपि मूर्खः नास्ति। माता इव कापि सहिष्णुः नास्ति।

उच्‍चैः high

विमानः उच्‍चैः डियते उड्डियते उत्पतति वा। उच्‍चैः मा हस। उच्‍चैः मा क्रन्द। उच्‍चैः आह्व्य। उच्‍चैः तिष्ठ न तु नीचैः। तस्य गृहम् उच्‍चैः अस्ति।

२००६-०५-०५ शुक्रवासरः (2006-05-05 Friday)