शिष्टाम् (They two should govern)

तौ पृथग्वरदाकूले शिष्टामुत्तरदक्षिणे।
नक्तंदिवं विभज्योभौ शीतोष्णकिरणाविव॥मालविकाग्निमित्रम् ५.१३॥
शीतोष्णकिरणौ शीतकिरणः (the moon) उष्णकिरणः (the sun) च।
शिष्टाम् इति लोट्लकारः प्रथमपुरुषः द्विवचनम्। शासुँ अनुशिष्टौ अदादिगणीयः परस्मैपदी धातुः।
शास् + ताम् इत्यस्य शास इदङ्हलोः (६.४.३४) इति सूत्रेण आतो इदादेषो भवति शिष्टाम् इति।
तौ (भ्रातरौ the two brothers Yajnasena and Madhavasena) शिष्टाम् (should govern), तौ के शिष्टाम्, वरदानद्याः द्वे कूले (द्वितियाविभक्तिः द्विवचनम्) शिष्टाम्। एकः भ्राता उत्तरकूलं (north bank) शास्तु अन्यः भ्राता दक्षिणकूलं शास्तु। कथम्। यथा शीतकिरणः रात्रिं शास्ति उष्णकिरणः दिवसं शास्ति तथा।
अयं श्लोक आचार्येणास्माकं लाभाय लक्षितः।

२०१९-११-१७ रविवासरः (2019-11-17 Sunday)

दोग्धि (She milks)

दोग्धि दुग्धः दुहन्ति
धोक्षि दुग्धः दुग्ध
दोह्मि दुह्वः दुह्मः
दुह् + तिप् = दोग्धि। अत्र दादेर्धातोर्घः(८.२.३२) झषस्तथोर्धोऽधः(८.२.४०) झलां जश् झशि(८.४.५३) प्रयुज्यते।
दुह् ति -> दुघ् ति -> दुघ् धि -> दुग् धि -> दोग्धि।
दुह् + सिप् = धोक्षि। अत्र एकाचो बशो भष् झषन्तस्य स्ध्वोः(८.२.३७) आदेशप्रत्ययः(८.३.५९) खरि च (८.४.५५) प्रयुज्यते।
दुह् सि -> दुघ् सि -> धुघ् सि -> धुघ् षि -> धुक् षि -> धोक्षि।

२०१९-११-११ सोमवासरः (2019-11-11 Monday)

सरस्वति नौमि नित्यम् (Oh Sarasvati I always sing your praises)

अस्माकं संस्कृतवर्गे धातूनामर्थानामनुशीलनं कुर्मः। तस्मादत्र सन्ति त्रयो धातवो येषामर्थो मया प्रायो विस्मृतः।

नौमि जनकसुतावरम्। I sing the glories of the husband of the daughter of Janaka.
विद्याप्रदायिनि सरस्वति नौमि नित्यम्॥श्रीसरस्वतीस्तोत्रम् २.८॥
कमलोदरकोमलपादतलं तव नौमि सरस्वति पादयुगलम्॥श्रीसरस्वतीस्तोत्रम् ३.८॥

यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभीमुखाः द्रवन्ति॥गीता ११.२८॥

अघं धुन्वन्ति कार्त्स्न्येन नीहारमिव भास्करः। They shake off (destroy) sin completely like the cold is destroyed by the sun.
भक्ता न लिप्ताः पापेषु पुण्येषु सर्वकर्मिणः।
अहं धुनोमि तेषां च कर्मभोगान्सुनिश्चितम्॥कृष्णजन्मखण्डः ६.५१॥
My devotees do not get attached to sin and all their actions are for good. I surely shake off (even) the fruits of their (good) actions.

२०१९-१०-३१ गुरुवासरः (2019-10-31 Thursday)

ध्वस्तः (Fallen, Destroyed, Removed)

वल्लनस्य विश्वचषके न्यूजीलेण्डदलेन भारतदलं ध्वस्तम्।
ध्वंस् क्त सुँ ध्वस्तः इति यस्य विभाषा॥७.२.१५॥ इत्यनेन सूत्रेण इण्णिषेधः परं अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति॥६.४.२४॥ इत्यनेन सूत्रेण ध्वंस् इत्यस्य उपधायाः नकारस्य लोपः भवति।
मम प्रश्नः अस्ति कथं अनुस्वारः नकारः इति।
तस्मात् एव भवति स्रंस् स्रस्तम् शंस् शस्तम्, भ्रंश् भ्रष्टम्, रञ्ज् रक्तम् (चोकुः॥८.२.३०॥ खरि च॥८.४.५५॥), सञ्ज् सक्तम्, स्वञ्ज् स्वक्तम्।
दशिँ क्त सुँ दंशितः इति इदितो नुम् धातोः॥७.१.५८॥ इत्यनेन सूत्रेण नुम् आगमः भवति।
किन्तु दष्टम् इत्यपि दृश्यते। कथम्?

शंस् [ शन्सुँ स्तुतौ ] भ्वादि: परस्मैपदी सेट् सकर्मकः नोपदेशः उदित्
भ्रंश् [ भ्रंशुँ अवस्रंसने ] भ्वादि: आत्मनेपदी सेट् अकर्मकः द्युतादिः उदित्
ध्वंस् [ ध्वंसुँ अवस्रंसने ] भ्वादि: आत्मनेपदी सेट् अकर्मकः द्युतादिः उदित्
रञ्ज् [ रञ्जँ रागे ] दिवादि: उभयपदी अनिट् अकर्मकः नोपदेशः अदित्
सञ्ज् [ षञ्जँ सङ्गे ] भ्वादि: परस्मैपदी अनिट् सकर्मकः षोपदेशः नोपदेशः अदित्
स्वञ्ज् [ ष्वन्ज् परिष्वङ्गे ] भ्वादि: आत्मनेपदी अनिट् सकर्मकः सिवादिः षोपदेशः अदित्
दन्श् [ दशिँ दंशने ] चुरादि: आत्मनेपदी सेट् सकर्मकः आकुस्मीयः इदित्
http://ashtadhyayi.com/dhatu/

नीलेशवर्यः लिखति 

भ्वादिगणस्य दन्श् (दशने) इति नकारोपधः धातुः । http://ashtadhyayi.com/dhatu/01.1144

तत्र अनिदितां हलः इति नलोपे दष्ट इति रूपम् ।
चुरादिगणस्य धातोः तु दंशित इत्येव ।

अपि च भवता पृष्टः अपरः प्रश्नः – कथं अनुस्वारः नकारः इति।

प्रक्रियायाम् प्रारम्भे सर्वत्र नकारः एव अस्ति । अग्रे त्रिपाद्यां तस्य नश्चापदान्तस्य झलि इति अनुस्वारः भवति । अतः प्रक्रियायां तु सर्वत्र नकारं मत्त्वा एव सूत्राणि प्रयोक्तव्यानि ।
नीलेशः

२०१९-०७-१४ रविवासरः (2019-07-14 Sunday)

श्वासः प्रवर्धते (Breathing fast)

श्वस् घञ् सुँ श्वासः प्राणः इतिराजनिर्घण्टः।
श्वस्  [ श्वसँ प्राणने ] अदादि: परस्मैपदी सेट् अकर्मकः रुदादिः अदित्
लट् (श्वस् प्राणने)

श्वसिति श्वसितः श्वसन्ति
श्वसिषि श्वसिथः श्वसिथ
श्वसिमि श्वसिवः श्वसिमः

विलुठिते श्वासाः प्रवर्धन्ते। प्रवृद्धे श्वासे किं कर्तव्यम्? मन्ये श्वासस्य गतिः अवलोकनीया। न आयामस्य न अवरोधस्य प्रयासः कर्तव्यः आवलोकनम् एव करणीयम्। गच्छति काले श्वासः नियन्त्रितः भविष्यति। प्रयोगः कर्तव्यः। अपि भवतां श्वासः अनेन विधिना मन्दं प्रचलति? कियतः कालात् परम्।? स्वानुभवानां भाजनं कुर्वन्तु।

२०१९-०६-१३ गुरुवासरः (2019-06-13 Thursday)

आचष्टे (He speaks)

गोमन्तम् आचष्टे गवयति, गुणवन्तम् आचष्टे गुणयति, स्रग्विणम् आचष्टे स्रजयति, अन्तिकम् आचष्टे नेदयति, बाढम् आचष्टे साधयति।
अद्यतनीयां वार्तायाम् आसीत् – रफाल-विषयम् आलक्ष्य प्रधानमन्त्रिणि टिप्पणीं आचक्षिताय राहुलाय न्यायालयेन सम्प्रेषितं समाह्वानम्।
चक्ष्  [ चक्षिँङ् व्यक्तायां वाचि ]अदादि: आत्मनेपदी सेट् सकर्मकः इदित् ङित्

लट् ( आत्मनेपदम् )

चष्टे चक्षाते चक्षते
चक्षे चक्षाथे चड्ढ्वे
चक्षे चक्ष्वहे चक्ष्महे

२०१९-०४-१६ मङ्गलवासरः (2019-04-16 Tuesday)

ये उपासते (All those who worship)

मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते।
श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥गीता १२.२॥
उपासते – लट्लकारः आत्मनेपदी प्रथमपुरुषः बहुवचनम्
आसँ उपवेशने अदादिः आत्मनेपदी सेट् अकर्मकः अदित्
उप आस् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), तस्य लोपः (१.३.९))
उप आस् लँट् (वर्तमाने लँट् (३.२.१२३))
उप आस् ल् (उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२), हलन्त्यम् (१.३.३), तस्य लोपः (१.३.९))
उप आस् झ (तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् (३.४.७८))
उप आस् अत (आत्मनेपदेष्वनतः (७.१.५))
उपासते (टित आत्मनेपदानां टेरे (३.४.७९))

२०१९-०३-०३ रविवासरः (2019-03-03 Sunday)