निधाय (Having kept)

नरेश तू रमेश के बाग से फल लाकर रूमाल में रखकर अपने हाथ से हरिश्चन्द्र को दे।
Naresh, bring a fruit from the garden of Ramesh and keeping it in a handkerchief give it to Harishchandra with you hands.
नरेश त्वं रमेशस्य उद्यानात् फलम् आनीय करवस्त्रे निधाय स्वहस्तेन हरिश्चन्द्राय यच्छ।
संस्कृत शिक्षण सरणी इति आचार्यरामशास्त्रीमहाभागेन लिखितं परिमल पब्लिकेशन्सन प्रकाशितं पञ्चमं संस्करणं २०१७, पृष्ठः ८।
डु धाञ् धारणपोषणयोः जुहोत्यादिः सकर्मकः अनिट् उभयपदी
लट्
दधाति धत्तः दधति
दधासि धत्थः धत्थ
दधामि दधावः दधामः
लृट्
धास्यति धास्यतः धास्यन्ति
धास्यसि धास्यथः धास्यथ
धास्यामि धास्यावः धास्यामः
लङ्
अदधात् अधत्ताम् अदधुः
अदधाः अधत्तम् अधत्त
अदधाम् अदध्व अदध्म
लोट्
दधातु धत्ताम् दधतु
धेहि धत्तम् धत्त
दधानि दधाव दधाम
विधिलिङ्
दध्यात् दध्याताम् दध्युः
दध्याः दध्यातम् दध्यात्
दध्याम् दध्याव दध्याम
कृदन्तरूपाणि – कृदन्तरूपनन्दिनी इत् जरार्दनहेगडेवर्येण लिखितं संस्
सः पुस्तकं तत्र निदधाति। He keeps the book there.
सा शास्त्राणि निदधाति। She keeps shastras.

२०१८-०९-०६ गुरुवासरः (2018-09-06 Thursday)

Advertisements

3 thoughts on “निधाय (Having kept)

  1. ‘धा’ अत्युपोगी धातुः। हिन्द्या बहवो शब्दा अनेनोत्पादिताः।
    सावधान = स + अव + धा (attention)
    अनुसन्धान = अनु + सम् + धा (research)
    संविधान = सम् + वि + धा (law, constitution, government)
    अभिधान = अभि + धा (name, appellation)
    परिधान = परि + धा (clothing)
    व्यवधान = वि + अव + धा (interruption)
    समाधान = सम् + आ + धा (solution)
    प्रधान = प्र + धा (chief)

    एतादृशानि बहून्यन्यान्युदाहरणानि वर्तन्ते।

    Like

  2. निधाय हृदि विश्वेशं विधाय गुरुवन्दनम् ।
    बालानां सुखबोधाय क्रियते तर्कसंग्रहः ।। तर्कसंग्रहे १ मङ्गलश्लोकम्

    हृदि निधाय – नितरां स्थापयित्वा ( अन्नंभट्टाचार्यविरचिते दीपिकाव्याख्यायाम् )

    Like

    1. This use of निधाय is in keeping with the use of the term निधान​ as ‘treasure’ (often found in Hindi/Punjabi too, e.g. in Gurbani), it connotes treasuring/cherishing the Almighty in the heart.

      A couple of incidental points re this shloka:
      1. तर्कसंग्रहः is a treatise on वैशेषिक​ philosophy, which recently caught my attention in a different context, again thanks to you Himanshu ji,

      2. the juxtaposition of the terms निधाय, विधाय and सुखबोधाय is interesting. In fact I find the recitation more pleasing with बालानां and सुखबोधाय swapped:
      निधाय हृदि विश्वेशं विधाय गुरुवन्दनम् ।
      सुखबोधाय बालानां क्रियते तर्कसंग्रहः ।।
      (the anushtup aspect is preserved)

      Also interesting is the fact that while निधाय and विधाय are the same kind of krdanta, सुखबोधाय is सम्प्रदान कारक​ of सुखबोध​

      Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.