यस् यत् धातू (to try – verbal roots)

यस् इति दिवादिगणीयः परस्मैपदी धातुः अस्ति। तस्मात् प्रयासः इत्यादयः शब्दाः जायन्ते।
कर्तरि – अहं संस्कृतं शिक्षणाय (for learning) यस्यामि। त्वमपि यस्य। सः अपि यस्यतु।
कर्मणि – मया संस्कृतं शिक्षणाय यस्यते। त्वया अपि यस्यते। तेन अपि यस्यते।
यत् इति भ्वादिगणीय आत्मनेपदी धातुः अस्ति। तस्मात् प्रयत्नः इत्यादयः शब्दाः जायन्ते।
कर्तरि – सः गमनाय यतते। गीतायां – यतते च ततः भूयः।
कर्मणि – तेन गमनाय यत्यते।

२००७-१०-२५ गुरुवासरः (2007-10-25 Thursday)

गवेषते (Searches)

गवेष् (to seek, search, or inquire) भ्वादिगणीयः आत्मनेपदी धातुः अस्ति। सः कुञ्चिका गवेषते।
सः अनुसंधानं करोति इति He does researchअर्थे भवति।
सा आविष्करोति इति She inventsअर्थे भवति।
आविष्कृ धातोः उत्पादनं कदाचित् विद् धातोः अभवत्। विद् तत् परम् आविद् आविस् आविष् आविष्कृ इति।
शोधति इति मार्जयति शुद्धीकरोति इति अर्थे भवति किन्तु इदानीं शोधति इति अनुसंधानं करोति अर्थे अपि प्रयुज्यते तथा शोधपत्रम् research paper-इति भवति।

२००७-१०-२४ बुधवासरः (2007-10-24 Wednesday)

प्राणः (Breath)

प्राणो ह सत्यवादिनमुत्तमे लोक आदधत्॥ अथ. ११।६।११॥
यः सत्यं वदति तम् सत्यवादिनं प्राणः/श्वासः उत्तमलोके आधारं ददाति।
Breath provides support in the highest worlds for him who speaks the truth.

२००७-१०-२३ मङ्गलवासरः (2007-10-23 Tuesday)

मया प्रतीयते (It appears to me.)

It appears to me इति वाक्यस्य अनुवादः कदाचित् भवति (कर्मणि प्रयोगे) – मया प्रतीयते – इति। प्रति + इ इति अदादिगणियः परस्मैपदी धातुः अस्ति। तस्य लट्लकार-रूपाणि सन्ति –
प्रत्येति प्रतीतः प्रतियन्ति, प्रत्येषि प्रतीथः प्रतीथ, प्रत्येमि प्रतीवः प्रतीमः॥
सः प्रत्येति सः भद्रतमः अस्ति इति। He believes he is the best.

२००७-१०-२२ सोमवासरः (2007-10-22 Monday)

अजन्तपुँल्लिङ्गाः – ४ (Vowel ending masculines – 4)

ह्यः सरस्वती-पूजायाः दिवसः आसीत् तस्मात् अस्माकं व्याकरण-पाठः नाभवत्। अद्य विजयदशमी अस्ति। अद्य अस्माकं पाठः आसीत्। दुर्गायाः सरस्वत्याः च स्तुतिं गीत्वा कृत्वा वयं पाठः आरब्धवन्तः। पाठे अधोलिखितानि सूत्राणि पठितानि –
टाङसिङसामिनात्स्याः ७।१।१२॥ रामेण॥
सुपि च ७।३।१०२। रामाभ्याम्॥
अतो भिस ऐस् ७।१।९॥ रामैः॥
तत् परं चन्द्रापीडचरितम् गद्यं महाकवि श्रीभारविप्रणीतम् किरातार्जुनीयं गद्यं च अपठाम।

२००७-१०-२१ रविवासरः (2007-10-21 Sunday)

पूर्णाहूतिः (Final offering)

अद्य मन्दिरे एकादशवादने शतचण्डी-यज्ञस्य पूर्णाहूतिः अभवत्। गत नवदिवसेषु अस्माभिः शतवारं दुर्गासप्तशति-पाठः कृतः – दशवारं दश-दश दम्पतिभिः। अस्माभिः कृतं महत् अनुष्ठानं पूर्णम् अभवत्। इदं अनुष्ठानम् कियत् महत् आसीत् वयं पुरा न जानीमः। किन्तु एकवारं अस्य अनुष्ठानस्य आरम्भः अभवत् वयं अजानाम कीदृशं कार्यम् अस्ति इति। प्रत्येकस्मिन् दिवसे प्रातः अष्टवादनात् एकादशवादनपर्यन्तं दशदम्पतयः हवनाय वाञ्छति। तस्मात् उपरि एकः स्वयंसेवकः यः समिधं हवनसामग्रीं च पूरयति। वयं मन्ये भगवती दुर्गा सांईः नाम एकः विद्यार्थी प्रेषितवती इति। सांईवर्यः प्रत्येकस्मिन् दिवसे सततं समिधं सामग्रीं च अपूरयत्। भगवती दुर्गा पण्डितशैलेशवर्यं च असीमशक्तिं दत्तवती।
या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरुपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः||

२००७-१०-२० शनिवासरः (2007-10-20 Saturday)

नीतिशतकात् धातवः – १(Verbal roots from Nitishatakam – 1)

समुज्जृम्भते – 1.A; 1. to yawn; 2. to extend; 3. to appear; 4. to attempt
रोद्धुं समुज्जृम्भते – in the sense of attempt
सन्नह्यते – 4.U; 1. to tie; 2. to wear; 3. to put on; 4. to make oneself ready
छेत्तुं सन्नह्यते – in the sense of make oneself ready
इहते – to expect रचयितुम् इहते।
वाञ्छति – to desire नेतुं वाञ्छति।

२००७-१०-१९ शुक्रवासरः (2007-10-19 Friday)